Wednesday, September 11, 2019

पीपल्स एज्युकेशन सोसायटीचा अमृत महोत्सव

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी ७४ वर्षांपुर्वी पीपल्स एज्युकेशन सोसायटीची स्थापना केली. [ १३ सप्टेंबर १९४५] { काही पुस्तकांमध्ये ही स्थापना ८ जुलै १९४५ ला झाल्याचीही नोंद आहे} हे संस्थेचे अमृत महोत्सवी वर्ष. या संस्थेने आजवर अनेक गुणवंत विद्यार्थी घडवले. अनेक मान्यवरांना संस्थेकडून खूप काही मिळाले.

विशेषत: औरंगाबादच्या मिलिंद महाविद्यालयातून दलित [आंबेडकरी] साहित्याचे शिल्पकार म्हणता येतील अशा दिग्गजांची जडणघडण झाली. संस्थेच्या नव्या शाखा निघाल्या. संस्थेचे आकारमान वाढले. विद्यार्थी तसे प्राध्यापकांची संख्या वाढली. उपक्रम वाढले. इमारती वाढल्या.


डॉ. बाबासाहेबांनी ते एल्फिन्स्टन महाविद्यालयात शिकत असतानाच आपण शिक्षण संस्था काढायची, तिचे महाविद्यालय गुणवंत-नामवंत असेल अशी उभारणी करायची असे मनाशी ठरवले होते. बी.ए.च्या परिक्षेत त्यांच्या वर्गात पहिल्या आलेल्या गजेंद्रगडकरांनाच त्यांनी पुढे आपल्या महाविद्यालयात पहिले प्राचार्य म्हणून नियुक्त केले. समाजातील खूप नामवंत आणि गुणवंत असलेल्या व्यक्तींना आपल्या संस्थेत आवर्जून बोलावून घेतले. प्राचार्य म.भि.चिटणीस, प्राचार्य म.ना.वानखडे, मधू दंडवते, भालचंद्र फडके, रा.ग.जाधव, वा.ल.कुलकर्णी, मे.पु.रेगे, शां.शं.रेगे, स.गं.मालशे आदींची निवड करताना त्यांनी निवडलेली माणसं किती भली होती याची खात्री पटते.


२० जुलै १९४२ रोजी डॉ. बाबासाहेब व्हॉईसरायच्या सरकारमध्ये कॅबिनेट मंत्री झाले. त्यांच्याकडे दहा मोठया खात्यांचा कार्यभार होता. त्यांनी अनुसुचित जातींसाठी केंद्रीय नोकर्‍यांमध्ये ८.३३ टक्के आरक्षणाची तरतूद करून घेतली. मात्र लवकरच त्यांच्या लक्षात आले की, शिक्षणाअभावी अनुसुचित जातींमधून पात्र उमेदवार मिळायला अडचण येते. त्यांनी तातडीने शिक्षण संस्था उभारणीला सुरूवात केली. मंत्रालयासमोरच्या शासकीय बराकींमध्ये संस्थेचे वर्ग भरत असत. मुंबईत तेव्हा नोकरी करून शिकणार्‍या गरिब, होतकरू मुलांमुलींसाठी सकाळचे एकही महाविद्यालय नव्हते. ती उणीव बाबासाहेबांनी भरून काढली.

फर्ग्युसन महाविद्यालयाचे माजी प्राचार्य आणि विनोदी लेखक बाळ गाडगीळ हे गरिब ब्राह्मण कुटुबांतले. गाडगीळ नोकरी करून शिकले ते बाबासाहेबांच्या या महाविद्यालयामुळे. यांनी आपले आत्मचरित्र बाबासाहेबांना अर्पण केलेले आहे.

अशा असंख्य ज्ञात अज्ञातांच्या वाटचालीत पीपल्स एज्युकेशनने शिक्षणाची सावली दिली.
बाबासाहेबांनी आपला अफाट ग्रंथसंग्रह पीपल्सच्या ग्रंथालयांना दिला. पालीभाषा, बौद्ध संस्कृती, आधुनिक ज्ञानविज्ञान या बाबतीत ही संस्था अग्रेसर राहावी असे त्यांचे स्वप्न होते. " शिका, संघर्ष करा आणि संघटित व्हा" हा मूलमंत्र बाबासाहेबांनी या संस्थेला दिला. पहिल्या दोनांवर जेव्हढा भर दिला गेला तितके लक्ष तिसर्‍याकडे दिले गेले काय?

संस्थेचे आजवरचे योगदान मोठेच आहे, तथापि बाबासाहेबांना जे अभिप्रेत होते ते संशोधन आणि ज्ञाननिर्मितीचे कार्य इथे घडले काय? अपेक्षित उंची, गुणवत्ता संस्था निर्माण करु शकली काय? याचेही आत्मपरीक्षण यानिमित्ताने व्हायला हवे. इतर संस्थांच्या तुलनेत पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी नेमकी कुठे कमी पडली? मुंबई, पुणे, औरंगाबाद, महाड, नांदेड, कोल्हापूर, दापोली, पंढरपूर, बंगलोर आणि बुद्धगया यापलिकडे संस्थेच्या शाखा किती निघाल्या? संस्था उभारणे, त्या सुरळीतपणे चालवणे, त्यांचा विकास करणे आणि संस्थेचा नावलौकिक-गुणवत्ता यात सातत्याने वाढ करणे यात बहुजन का कमी पडतात, ज्ञानी माणसं जोडणं, माणसं सांभाळणं हे आम्हाला का जमत नाही? यावरही प्रकाश टाकला जायला हवा.



- प्रा. हरी नरके, ११ सप्टेंबर २०१९






Monday, September 9, 2019

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर गौरवगाथेची उद्या सेंच्युरी- प्रा.हरी नरके













आजकाल अनेक वाहिन्यांवर मालिकांची भाऊगर्दी असते. त्यातल्या पाचपन्नासांनी शेकडो भाग पुर्ण केलेले असतात. अशा स्थितीत गौरवगाथेची सेंच्युरी होणं ही काही फार मोठी अपुर्वाई नसावी.

आधुनिक भारताचे निर्माते डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या प्रेरणादायी जीवनावर आजवर कोणत्याही भाषेत, कोणत्याही वाहिनीने मालिका केलेली नाही. अशास्थितीत मराठी मालिका तयार करण्याचा धाडशी निर्णय दशमी आणि स्टार प्रवाहने घेतला. मराठी भाषकांची लोकसंख्या सुमारे दहा कोटी आहे. त्यातल्या निम्म्या लोकांपर्यंत ही मालिका आजच पोचली आहे. जिथे जिथे मराठी माणसं राहतात तिथे तिथे ही मालिका आवर्जून बघितली जाते. गेल्या १७ आठवड्यात ही मालिका बघणारांची संख्या सातत्याने वाढते आहे. मालिकेचे एकुण २०० भाग असणार आहेत. उद्या मालिकेचा अर्धा टप्पा पुर्ण होईल.


अतिशय संवेदनाशील आणि आव्हानात्मक विषयाला भिडताना दशमी या निर्मिती संस्थेने आणि स्टार प्रवाह या वाहिनीने सर्व प्रकारची दक्षता घेतलेली आहे असे तुम्हाला नक्कीच जाणवत असणार.

या मालिकेला आपल्या जगण्याचा अविभाज्य भाग मानणारे कोट्यावधी प्रेक्षक मिळणे हीच आम्हाला सर्वात मोठी दाद वाटते. बाबासाहेबांची सम्यक ओळख करून देण्याचा हा प्रामाणिक प्रयत्न तुम्ही रसिकांनी उचलून धरला याबद्दल आम्ही कृतज्ञ आहोत.

इतर मालिका आणि स्टार प्रवाहवरील डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या जीवनावरील गौरवगाथा यात तुम्हाला खरंच काही फरक वाटतो काय?  असल्यास नेमका कोणत्या प्रकारचा फरक वाटतो? दशमी क्रिएशनची ही निर्मिती हटके आहे असे तुम्हाला जाणवते काय? यातील कथाविस्तार, पटकथा, संवाद, संशोधन यावर विशेष मेहनत घेतल्याचे तुम्हाला मालिकेद्वारे प्रतित होते काय?

ही मालिका तुम्हाला थेटपणे भिडते काय? या मालिकेचे सादरीकरण, लेखन, दिग्दर्शन, छायाचित्रण, नेपथ्य, संकलन, संगीत अशी एकुणच सर्व निर्मिती तुम्हाला भावतेय काय?  या मालिकेतील विविध भुमिकांसाठी अभिनेते/अभिनेत्री यांची केलेली निवड तुम्हाला कशी वाटते? ते आपल्या भुमिकांना न्याय देताहेत असे तुम्हाला वाटते ना? आपल्या प्रतिक्रियांचे स्वागत आहे.


दररोज दाखवण्याची एखादी मालिका बनवायची म्हटले की तिला वेळेची मर्यादा असते. वेळेबरोबरच इतरही अनेक बाबींची कमतरता असते. अशा स्थितीत विषयाशी प्रामाणिक राहून मालिका बनवणे ही एक मोठी कसरतच असते.

बाबासाहेबांसारखा हिमालयाच्या उंचीचा महापुरूष आणि त्यांचा १८९१ ते १९५६ हा काळ यावरील बायोपिक तयार करण्याचे आव्हान किती मोठे आहे हे त्यातल्या जाणकारांनाच समजू शकेल.

यानिमित्ताने या मालिकेच्या निर्मिती आणि यशासाठी झटणार्‍या सर्व चमुंचे हार्दीक अभिनंदन. जाणत्या प्रेक्षकांचे मन:पुर्वक आभार. असाच स्नेह कायम ठेवावा ही विनंती.

- प्रा.हरी नरके, १० सप्टेंबर २०१९

Thursday, September 5, 2019

राधाकृष्णन भांडारकरच्या निवडणुकीत पराभूत झाले होते






५ सप्टेंबर हा दिवस सर्वपल्ली राधाकृष्णन यांचा जन्मदिवस असल्याने शिक्षकदिन म्हणून साजरा केला जातो.
ब्रिटीश सरकारचे निष्ठावंत म्हणून त्यांना "सर" हा किताब देण्यात आला होता.
आयुष्यातील बहुतेक सगळा काळ त्यांनी परदेशी विद्यापिठांमध्ये प्राध्यापक म्हणून नोकरी करण्यात घालवला.

त्यांनी २ टर्म भारताचे उपराष्ट्रपती आणि एक टर्म राष्ट्रपती म्हणूनही काम पाहिले. ते अपक्ष असूनही या पदांवर नियुक्त केले गेले. वेदांतावरचे वलयांकित विचारवंत असल्याने त्यांना हे सन्मान दिले गेले. त्यांना सर्वोच्च नागरी सन्मान "भारत रत्न " ही दिला गेलेला आहे.विशेष म्हणजे हा पुरस्कार त्यांना दिला गेला तेव्हा ते तो देणार्‍या पदावर कार्यरत होते. देणाराने स्वत:लाच पुरस्कार घ्यावा हे ग्रेट आहे. राष्ट्रपती हे आपल्या देशात सर्वोच्च पद आहे. त्या पदावर असताना स्वत:चा वाढदिवस शिक्षकदिन म्हणून सुरू करा असा आदेश देणारे सर्वपल्ली राढाकृष्णन मला अतिशय थोर वाटतात. शिक्षणाने / शिक्षकाने बालकांच्या मनावर चारित्र्याचे संस्कार करणे अभिप्रेत असते. डॉ. राधाकृष्णन यांच्या चारित्र्याचे जे वाभाडे त्यांच्याच मुलाने [ थोर विद्वान प्रो.गोपाल यांनी ] काढलेले आहेत ते वाचनीय आहेत.


ज्या अर्थी त्यांची जयंती शिक्षक दिन म्हणून पाळली जाते त्या अर्थी त्यांनी शिक्षक म्हणून काहीतरी असाधारण काम केलेले असणार. तथापि ते काम कोणते याबद्दल मी आजवर असंख्य शिक्षकांना विचारले असता त्याचे नेमके उत्तर एकही शिक्षक देऊ शकला नाही.

त्यांनी शिक्षण क्षेत्राला काहीतरी महत्वाचे योगदान दिलेले असेल या दृष्टीने माहिती घ्यायचा प्रयत्न केला असता परदेशात ते प्राध्यापक होते हेच त्यांचे सर्वात मोठे योगदान असल्याचे सांगितले गेले. त्यांनी शिक्षणशास्त्राला काहीतरी भरिव दिले असेल असे म्हणावे तर ना त्यांनी कोणतीही शिक्षणविषयक थिएरी मांडली ना ते शिक्षणशास्त्राचे शिक्षक, प्राध्यापक होते. ना त्या विषयावर त्यांनी काही लेखन केले.

ते धर्मशास्त्राचे प्राध्यापक होते. त्यांचे लेखन वेदांतावर आहे. ते उपराष्ट्रपती आणि राष्ट्रपती होते म्हणून त्यांच्या नावे शिक्षक दिन होत असेल असे म्हणावे तर आजवर डझनावारी लोक या पदांवर बसून गेलेत.

भारतविद्या, प्राचीन विद्या, धर्मशास्त्र, संशोधन या विषयातील सर्वोच्च काम असलेल्या भांडारकर प्राच्य विद्या संशोधन संस्थेच्या निवडणुकीला ते उभे होते, तेव्हा मात्र त्यांचा दणदणीत पराभव झालेला होता. संस्थेच्या विद्वान मतदारांनी त्यांना सपशेल नाकारले होते. विशेष म्हणजे तेव्हा ते देशाचे उपराष्ट्रपती होते आणि तरिही भांडारकरच्या निवडणुकीत ते हारले होते. उपराष्ट्रपती या पदावर असताना एका संस्थेच्या निवडणुकीत पराभूत होण्याचा विक्रम त्यांच्या एकट्याचाच नावे जमा आहे.

ज्या अर्थी त्यांच्या नावाने शिक्षक दिन साजरा केला जातो त्या अर्थी त्यांचे शिक्षक म्हणून देशाला काहीतरी अभुतपुर्व योगदान असणारच. ते नेमके कोणते यावर कोणी प्रकाश टाकील काय?

-प्रा. हरी नरके, ५ सप्टेंबर २०१९

Saturday, August 31, 2019

श्री शरद पवार का रागावले? तिसरा अँगल- प्रा. हरी नरके







काल ते पत्रकार परिषदेत रागावून बोलले. नेते सोडून चालल्याने ते रागावले असावेत, वय झाल्यामुळे चिडले असावेत, आजारपणामुळे त्यांचा तोल गेला असावा, त्या पत्रकाराने त्यांना नातेवाईंकांवरून प्रश्न विचारायला नको होता, अशी चर्चा सध्या होत आहे. मला पवारांसारख्या सराईत आणि मुत्सद्दी राजकारण्याच्या बाबतीत या चर्चा अपुर्‍या वाटतात. श्री शरद पवारसाहेब हे अफाट राजकीय क्षमता असलेले राष्ट्रीय नेते आहेत. त्यांचे वागणे-बोलणे अतिशय मधाळ- सुसंस्कृत असते. त्यांचा अनुभव दांडगा आहे. ते का रागावले असावेत त्याची ही कारणे मला पटत नाहीत. ती वेगळीच असणार असे मला वाटते.

१. वसंत दादांचा शरद पवारांवर पोटच्या मुलासारखा विश्वास होता. पोलीस अधिकार्‍यांनी जेव्हा पवारांच्या काहीतरी संशयास्पद हालचाली चालू आहेत असे मुख्यमंत्री दादांना ब्रिफिंग केले तेव्हा दादा म्हणाले, "शरद आपला माणूस आहे. त्याच्याकडून चुकीचं काही घडणार नाही. माझा त्याच्यावर संपुर्ण विश्वास आहे."  आणि नेमकी त्याच दिवशी पवारांनी दादांची साथ सोडली नी जनता पक्षाच्या ताकदीवर [ज्यात जनसंघही होता] ते मुख्यमंत्री झाले. [ संदर्भ- राम प्रधान, मेटकॉफ हाऊस ते राजभवन ]

२. यशवंतराव चव्हाणांनी आपली सगळी ताकद वापरून पवारांना १९६७ साली आमदारकीचे तिकीट दिले. त्यांनी आपली सगळी प्रतिष्ठा वापरून पवारांना बळ दिले. वाढवले. पण हेच चव्हाणसाहेब जेव्हा काँग्रेसमध्ये परतले तेव्हा पवारसाहेब त्यांच्यासोबत गेले नाहीत. त्यावेळी चव्हाणांना काय वाटले असेल?

३. आजवर पवारांनी काय कमी फोडाफोड्या केल्या? खुद्द धनंजय मुंड्यांना त्यांनी काकापासून फोडले तेव्हा दिवंगत गोपीनाथ मुंड्यांना काय वाटले असेल?

४. १९८० ते ८६ याकाळात श्री पवार विरोधी पक्षात होते. त्यानंतर त्यांनी राजीव गांधींच्या उपस्थितीत सत्ताधारी काँग्रेस पक्षात प्रवेश केला. तेव्हा त्यांना एका पत्रकाराने विचारले " तुम्ही सत्ताधारी पक्षात का गेलात?"
ते म्हणाले, " ५ वर्षांपुर्वी मी ६० आमदार निवडून आणले होते. पाच वर्षांच्या शेवटी आज माझ्यासोबत फक्त चार शिल्लक आहेत. काँग्रेसवाले सत्तेशिवाय राहुच शकत नाहीत. जिकडे सत्ता तिकडे आम्ही. ह्या सोडून गेलेल्यांच्या निष्ठा सेक्युलॅरिझम, फुले-शाहू- आंबेडकर, मराठा पॉवर यावर असतात ह्या निव्वळ अफवा आहेत."

५. सर्व पक्षीय मैत्री हे त्यांचे वैशिष्ट्य. सर्व पर्याय खुले आहेत हे पवारांचे कायमचे राजकारण असते. सगळे पक्ष पवारच चालवतात असेही बोलले जायचे. आपली माणसं प्रत्येक पक्षात मोक्याच्या जागी बसवण्यात ते वाकबगार होते. आज त्यांचा तो करिष्मा संपलेला दिसतो. पवारांचे राजकीय वजन आता कमी झालेले दिसते. पवारांनी स्वत:च्या हाताने आपली विश्वासार्हता संपवलेली आहे. ते जे बोलतात तसे ते वागतील अशी कोणालाही खात्री वाटत नाही. त्यांचे राजकारण साहसवादी होते. आहे. पण मग त्यातून जशी राजकीय न्य़ुशन्स व्हॅल्यू  [उपद्रवमूल्य ] वाढते तशी राजकीय विश्वासार्हता घटते.

६. पाच वर्षांपुर्वी त्यांनी काँग्रेसशी असलेली आघाडी तोडून स्वतंत्रपणे निवडणूका लढवल्या. निवडणूक निकाल येत असतानाच पवारांनी भाजपाला पाठींबा दिला होता. यावरून खुद्द शरद पवारांच्या राजकीय निष्ठा स्पष्ट होतात. गेली ५ वर्षे सत्तेत नसतानाही त्यांचे पहिल्या फळीतले नेते गेली ५ वर्षे  त्यांना सोडून का गेले नाहीत? ते आत्ताच का चाललेत?

पवारांची मोदी-शहांशी राजकीय मैत्री होती. माझ्या पक्षातल्या पहिल्या फळीतल्यांना तुम्ही तुमच्या पक्षात घ्यायचे नाही असे पवारांचे मोदी शहांशी ठरले होते. मोदी-शहानाही राज्यसभेत भाजपाचे बहुमत नसल्याने पवारांची गरज होती. आपण राष्ट्रवादी सोडून गेलो तरी भाजपा आपल्याला घ्यायला तयार नाही, पवार मोदी-शहांच्या सहाय्याने आपल्याला राजकीयदृष्ट्या संपवतील ही भिती त्यामागे होती. आता ती राहिली नाही. राजकारणात निष्ठा वगैरे बकवास असते. राजकीय मुल्ये, विकास, लोकहित ह्या फक्त बोलायच्या गोष्टी. सोयीचे-सत्तेचे राजकरण हेच तेव्हढे खरे असते. सत्तेतून पैसा आणि पैशातून सत्ता हेच एकमेव सूत्र असते. पवारांनी आपल्या अनुयायांना स्वत:च्या कृतीतून जे शिकवले त्याचाच प्रयोग ते आता पवारांवर करीत आहेत.


७.  कार्यकर्त्यांचा अफाट ताफा त्यांनी संग्रहित केलेला आहे. मतदारांमध्ये - कार्यकर्त्यांमध्ये आजही त्यांना मान आहे. पवारांची राजकीय-सामाजिक-सांस्कृतिक जाण अफाट आहे. त्यांचा व्यासंग दांडगा आहे. कितीही नेते सोडून गेले तरी एकटे पवार त्यांचा पक्ष चालवतील, वाढवतीलही अशी क्षमता त्यांच्यात काल होती. आज मात्र ती तशी राहिलेली दिसत नाही. तथापि ती सगळीच संपलीय हे खरे नाही. शेवटी ते शरद पवार आहेत. ते जेव्हा त्यांचे राखीव बाण बाहेर काढतील तेव्हा भल्याभल्यांना पळती भुई थोडी होईल.

८. पहिल्या फळीतले नेते सोडून चाललेत, आपले फोनही घेत नाहीत. त्यांच्याशी जाहीरपणे संपर्क करण्याचा हा मार्ग त्यांनी निवडला असावा.पवार जे काही करतात, ते चुकून किंवा रागात करतात हे खरे नाही. ते विचारपुर्वकच करतात. मागे ते छत्रपती-पेशवे वगैरे बोलले तेव्हा तुम्ही असे चुकून बोलून गेलात काय असे त्यांना विचारले गेले. ते म्हणाले, "मी जे काही बोलतो, करतो ते पुर्ण विचारांती करतो."

पवार प्रचंड रागावलेत आता आपली काही खैर नाही, असा मेसेज सोडून जाणार्‍या नेत्यांना त्यांना द्यायचा होता. तेव्हा रागवण्याचा त्यांचा हा अभिनय हेतुपुर्वक होता. तो किती यशस्वी होतो ते लवकरच कळेल. मात्र रागावण्याची हीही एक राजकीय खेळीच असणार यात मला तरी शंका वाटत नाही.

-प्रा.हरी नरके, ३१ ऑगष्ट २०१९





Monday, August 26, 2019

आंबेडकरी प्रतिभावंताची गौरवगाथेला दाद








आंबेडकरी प्रतिभावंताची गौरवगाथेला दाद- प्रा.हरी नरके

"डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर : महामानवाची गौरवगाथा" या स्टार प्रवाहवरील लोकप्रिय मालिकेचे आज ८५ एपिसोड पुर्ण झाले. आजवर जाणते प्रेक्षक आणि सर्व स्तरातील जनतेचे अमाप प्रेम लाभलेल्या या मालिकेला आंबेडकरी प्रतिभावंतानी मनापासून दाद दिलीय. आज या मालिकेत मोठ्या भीमरावांचा [ सागर देशमुख ] प्रवेश होत आहे. तो प्रोमो पाहताना [कडूबाई खरातांचा काळीज चिरणारा आवाज आणि दृश्य परिणाम बघून] छान वाटले असे ते आमच्या एका टिममेंबरला म्हणाले.

आंबेडकरी समाज हा प्रबुद्ध समाज आहे. प्रतिभावंत, बुद्धीवादी, नेते, कलावंत, साहित्यिक यांची संख्या मोठी आहे. भारतातील एकुणच बुद्धीवादी वर्ग टिव्हीवरील मालिकांकडे मनोरंजन म्हणून पाहतो. एकतर काही मालिका खरंच सुमार असतात. शिवाय हा वर्ग आपापल्या मौलिक निर्मितीमध्ये व्यस्त असल्याने त्याला मालिका बघायला वेळही मिळत नाही. जर आपण मालिका पाहिल्या तर बुद्धीवादी जगात आपली प्रतिष्ठा कमी होईल असेही वाटत असेल.

संस्कृतीकरण सिद्धांतानुसार वरच्या वर्गात जाण्याची प्रेरणा असते. त्यामुळे ज्याला सांस्कृतिक क्षेत्रात फारशी प्रतिष्ठा नाही त्यापासून चार हात दूर राहायचे असाच बहुतेकांचा खाक्या असतो. हाच प्रतिष्ठीत वर्ग आजकाल नेटफ्लिक्सची मात्र तोंड फाटेस्तोवर स्तुती करीत असतो.

बुद्धजयंतीला १८ मे २०१९ रोजी आपली "डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर : महामानवाची गौरवगाथा" ही मालिका सुरू झाली. अनेकांनी आम्हाला मौलिक सुचना केल्या. सुधारणा सुचवल्या. आम्ही त्या अमलात आणल्या. पुढेही आणू. आम्ही त्यांचे ऋणी आहोत.

आजवर तमाम प्रबुद्ध जनतेने आणि जाणत्यांनी कोटींच्या संख्येने या मालिकेला भरभरून दाद दिलेली आहे.
टिव्हीवरील कोणतीही मालिका न बघणारे एक आंबेडकरी प्रतिभावंत "डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा" बघून आनंदित झाले आणि त्यांनी आपल्या टिमचे कौतुक केले. ही दाद आमच्यासाठी मोलाची आहे. आमचा हुरूप वाढवणारी आहे.

आपली तमाम मराठी माणसांची अभिरूची अतिशय उच्च दर्जाची असते. त्यामुळे टिकाकारांची गरजच नसते. आपल्या अनेक मित्रांना सामान्य जनतेपासून फटकून राहण्याची सवय लागलेली असते. जे जे लोकप्रिय ते ते टाकाऊ असं काही मानतात. जनता बालीश असते असे ते समजतात. त्यांचे काम तेव्हढे मोलाचे बाकी सब दुय्यम असा पुर्वग्रहही असतो.

सामुहिक शहाणपणाला सार्वभौम मानणारे तथागत बुद्ध आम्हाला प्रेरणापुरूष वाटतात. आधुनिक भारताचे निर्माते डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर देशाच्या प्रत्येक घरात पोचावेत हा आमचा ध्यास आहे.

बाबासाहेबांना जाऊन ६३ वर्षे झाली. खाजगी वाहिन्या येऊन २५ वर्षे झालीत. आणि तरिही आजवर कोणत्याही भाषेतील कोणत्याही वाहिनीला ह्या विषयावर मालिका करावीशी वाटली नाही. ज्यांना गौरवगाथा आवडत असेल किंवा नसेल त्यांनी यापेक्षा अधिक धारदार, भव्य आणि अचूक तपशीलांची मालिका अवश्य कराव्यात. आमच्या त्यांना सर्व शुभेच्छा आहेत. ही पहिली मालिका असली तरी ती शेवटची नक्कीच नाही. उलट ती एक सुरूवात ठरावी. शेकडो मालिका, नाटकं आणि चित्रपट या विषयावर यावेत असेच आम्हाला वाटते.
माझ्या कोंबड्याने उगवत नसेल तर सूर्यच उगवता कामा नये ही नकारात्मक मानसिकता समाजाला पुढे नेत नसते असे आम्ही मानतो.

जगभरात जिथेजिथे मराठी माणसं आहेत तिथं तिथं ही मालिका बघितली जाते. आजवर कधीही टिव्ही मालिका न बघणारा मोठा वर्ग आवर्जून ही मालिका बघू लागला. अवघ्या पंच्याऎंशी भागात या मालिकेने टी आर पी चे नवे उच्चांक गाठले. नुकत्याच दाखवण्यात आलेल्या बाबासाहेब-रमाईंचा विवाह ह्या एपिसोडला पाच कोटींपेक्षा अधिक प्रेक्षकांची पसंती लाभली. अर्थातच ही लोकप्रियता, ही कमाई आमची नसून ती बाबासाहेबांची आहे. ही पुण्याई बाबासाहेबांच्या बावन्नकशी जीवनगाथेची आहे. त्यांच्या संघर्षाची आहे. त्यांच्या जीवनातच एवढे नाट्य आहे की ते प्रामाणिकपणे दाखवावे एव्हढीच आमची मर्यादित भुमिका होती. आहे. राहिल. आम्ही केवळ निमित्तमात्र आहोत. यात जे काही चांगले आहे ते बाबासाहेबांचे आहे. उणीवांची जबाबदारी मात्र आमची आहे हे नम्रपणे नमूद करायला हवे.

मालिकेबाबत आम्ही मनमोकळ्या टिकेचे, सुचनांचे, उणीवा, त्रुटी दाखवणारांचे मन:पुर्वक स्वागत करतो.

ही मालिका आहे. हा अनुबोधपट [ डॉक्युमेंटरी ] नाही. मालिकेला अनेक मर्यादा असतात याची आम्हाला नम्र जाणीव आहे. मालिका चारपाच कोटींपर्यत थेट पोचते. चळवळीचे काम मोलाचेच आहे. पण तिच्या पोचण्याला मर्यादा असते. या फिक्शनची, या माध्यमाची ताकद प्रतिगाम्यांना कळली. आम्ही मात्र त्यात मागे राहिलो. आज जीवनाच्या सगळ्या आघाड्यांवर कोण मागे पडलंय आणि कोणाची सरशी होतेय ते दिसतेच आहे.

बाबासाहेबांचे जीवन अथांग आहे. त्याचा तळ सापडणे केवळ अशक्य आहे. तरिही आपल्या पाठींब्यावर गौरवगाथा टिमने हे धाडस केलेले आहे.

तुमचा प्रचंड प्रतिसाद आमचे मनोबल वाढवित आहे. आम्ही आपले कृतज्ञ आहोत.
- प्रा. हरी नरके, २६ ऑगष्ट २०१९

छायाचित्र- टिम गौरवगाथा - डावीकडून उजवीकडे- अभिजित खाडे, शिल्पा कांबळे,  नरेंद्र मुधोळकर, हरी नरके, अपर्णा पाडगावकर, नितिन वैद्य, अक्षय पाटील, निनाद वैद्य, अमित ढेकळे

Sunday, August 18, 2019

आंबेडकरी चळवळीतले महत्वाचे लेखक- शंकरराव खरात,




शंकरराव खरात यांची पुढील वर्षी जन्मशताब्धी सुरू होत आहे. त्यांना डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा सहवास लाभलेला होता. ते आंबेडकरी चळवळीतले महत्वाचे लेखक आणि इतिहासकार होते. त्यांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची आत्मकथा संपादीत केली. त्यांचे स्वत:चे आत्मकथन "तराळ अंतराळ" खूप गाजले. त्यांनी ललित आणि वैचारिक अशा दोन्ही प्रकारचे मुलभूत लेखन केले.

त्यांचे "डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या सहवासात, अस्पृश्यांचा मुक्तीसंग्राम, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे धर्मांतर, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे राजकीय विचार, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे सामाजिक विचार, महाराष्ट्रातील महारांचा इतिहास, हे वैचारिक ग्रंथ संदर्भग्रंथ म्हणून जाणकारांच्या पसंतीस उतरले.

त्यांच्या दहा कादंबर्‍या आणि १३ कथासंग्रह आहेत. याशिवाय इतरही विपुल लेखन त्यांनी केलेले आहे.

११ जुलै १९२१ ला त्यांचा जन्म झाला. वयाच्या ७९ व्या वर्षी ९ एप्रिल २००१ ला त्यांचे निधन झाले. १९८४ ला जळगावला झालेल्या अ.भा.मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षपद त्यांना लाभले होते.  ते डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठाचे कुलगुरू होते.

ते शासकीय तंत्रनिकेतन, पुणेच्याशेजारी, चतु:शृंगीला राहात. मला त्यांचा जवळून सहवास लाभला. ते अतिशय ऋजु स्वभावाचे होते. आम्ही त्यांचा बालगंधर्वमध्ये राष्ट्रपती के. आर. नारायणन यांच्या हस्ते सत्कार केला होता.

त्यांची सर्व पुस्तके माझ्या संग्रही आहेत. त्यांच्या स्वाक्षर्‍या लाभलेले त्यांचे बहुतेक सगळे ग्रंथ मला वाचता-अभ्यासता आले याचा आनंद वाटतो.

त्यांचे कथा आणि कादंबरी विश्व पुढीलप्रमणे आहे.
आज इथं तर उद्या तिथं (१९८३, ललितलेखसंग्रह)
आडगावचे पाणी (१९७०, कथासंग्रह]
गावचा टिनपोल गुरुजी (१९७१, कादंबरी)
गाव-शीव (१९७०)
झोपडपट्टी (१९७३, कादंबरी)
टिटवीचा फेरा (१९६३, कथासंग्रह)
तडीपार (१९६१)
दौण्डी (१९६५) (कथासंग्रह)
फूटपाथ नंबर १ (१९८०, कादंबरी)
बारा बलुतेदार (१९५९)
मसालेदार गेस्ट हाऊस (१९७४, कादंबरी)
माझं नाव (१९८७, कादंबरी]
सांगावा (१९६२)
सुटका (१९६४, कथासंग्रह)
हातभट्टी (१९७०, कादंबरी)


-प्रा.हरी नरके, १८ ऑगष्ट २०१९

Friday, August 16, 2019

लोकप्रियता विरूद्ध जाणत्यांची मान्यता








राष्ट्रपती डॉ. के. आर. नारायण हे जागतिक साहित्याचे जाणते समीक्षक होते. १९४३ साली त्यांनी केरळ विद्यापीठातून सुवर्णपदक जिंकलेले होते. इंग्रजी साहित्य हा मुख्य विषय घेऊन त्यांनी ही पदवी मिळवली होती. त्यांनी याच विषयात पुढे एम.ए.ही केले होते. भारतीय विदेश सेवेत [आय.एफ.एस.] त्यांनी उच्च पदांवर काम केलेले होते. देशाच्या सर्वोच्च पदावर असलेले नारायणनसर अतिशय नम्र आणि सौजन्यशील व्यक्तीमत्त्व होते.

आम्ही पुण्याचे काही साहित्यिक मित्र त्यांना भेटायला दिल्लीला गेलो होतो. पत्रकार-संपादक श्री अरूण खोरे हे आमच्या गटाचे नेते होते. त्यांची रितसर वेळ घेऊन आम्ही त्यांना भेटलो. आम्हाला त्यांच्या कार्यालयाने भेटीसाठी अवघा ३ मिनिटांचा वेळ दिलेला होता. प्रत्यक्षात मात्र ही भेट ५३ मिनिटे चालली. त्यांना आमच्याशी मराठी साहित्यावर भरभरून बोलायचं होतं. शिवाजी सावंत यांच्या मृत्युंजयवर ते फिदा झालेले होते. त्यावर ते कितीतरी वेळ बोलले. मृत्युंजय ही माझी अतिशय आवडती कादंबरी. मराठीतली सर्वोच्च लोकप्रियता मिळालेल्या या कलाकृतीला नुकताच ज्ञानपीठ समकक्ष असलेला मुर्तीदेवी पुरस्कार त्यांच्या हस्ते देण्यात आलेला होता. त्यानिमित्ताने त्यांनी मृत्युंजय [इंग्रजी भाषांतर] वाचलेली होती.

या कादंबरीकडे मराठी समिक्षकांनी पाठ का फिरवली या त्यांच्या प्रश्नाचे उत्तर आमच्याकडे नव्हते. ही कादंबरी १९६० च्या दशकात का गाजली यावर आम्ही बोललो. महाराष्ट्रात कुठेही जा तुम्हाला ही कादंबरी आवडलेले लोक भेटतील. पण जाणत्या समिक्षकांनी मात्र तिला नाकं मुरडली.

पुढे ते मराठी कवितेकडे वळले. ते म्हणाले, "बाबुराव बागूल हे माझे सर्वाधिक आवडते कवी आहेत. त्यांच्या अलिकडच्या कविता मला सांगा."

आमच्यातले एक साहित्यिक पटकन म्हणाले, "बागूल कवी नव्हेत. ते तर कथाकार आहेत."
तेव्हा नारायणनसर म्हणाले, " काय सांगताय? बाबुराव बागूल कवी नाहीत? मग ’वेदाआधी तू होतास’ ही कविता कोणाची आहे?"

"ती कविता बाबुराव बागूलांचीच आहे," मी उत्तरलो.

तेव्हा सर म्हणाले, " मग ते कवी नाहीत असे ह्यांनी का म्हटले?" त्यावर आमचा हा साहित्यिक मित्र निरूत्तर झाला.

नारायणन म्हणाले, "कवितांच्या संख्येवरून गुणवत्ता ठरत नाही. भले एकच कविता असेल पण ती जर श्रेष्ठ असेल तरी तो महान कवी आहे असे मी मानतो."


क्रमश:[१]

प्रा.हरी नरके, १६ ऑगष्ट २०१९