Saturday, June 6, 2015

आत्मपरिक्षण की वितंडवाद? ... निवड आपली आहे


"भारतात प्रत्येक जात हे स्वतंत्र राष्ट्र आहे"... डा. बाबासाहेब आंबेडकर

भारत सरकारच्या मानववंशशास्त्र सर्वेक्षण विभागाच्या "भारताचे लोक" या पाहणीनुसार भारतात आज रोजी एकुण ४६३५ जाती आहेत.

"जातीव्यवस्था आता कालबाह्य झालेली आहे." "जातपंचायती आणि जाती संघटना यांना थारा द्यायला नको."
"दुसर्‍या जातींचा द्वेष नको पण आपल्या जातीचा अभिमान बाळगायला काय हरकत आहे?"
"दुबळ्या जातीतील विखुरलेल्या लोकांना संघटीत करण्यासाठी जातीसंघटनेचा आधार घ्यावा लागतो. पण प्रगत आणि प्रभावशाली जातींनी मात्र जातीच्या संघटना बनवणं चूक आहे." "आरक्षण जातीच्या आधारावर असल्याने जातीपातींना खतपाणी मिळते."
अशी काही मतं आजूबाजूला ऎकायला मिळत असतात.
त्यात कितपत तथ्य असतं?

जातीव्यवस्थेबद्दल आजवर रग्गड लिहिलं गेलय. फुले, भांडारकर, इंथोवेन, रसेल, हिरालाल, आत्रे, कालेलकर, केतकर, इरावतीबाई, घुर्ये, बाबासाहेब, श्रीनिवासन, शरद पाटील, संजय सोनवणी आदींची मांडणी महत्वपूर्ण आणि दिशादर्शक राहिलेली आहे. जातीअंतर्गत लग्न करून जाती जोपासल्या गेल्या. सांभाळल्या गेल्या. एका स्कूलच्या मते भारतात आधी वर्ण होते,सुरुवातीला दोनच वर्ण होते. नंतर तिसरा आणि पुढे चौथा वर्ण निर्माण झाला. त्यातून काळाच्या ओघात जाती बनत गेल्या. चौथ्या शतकात अस्पृश्यता निर्माण केली गेली. जाती कठोर आणि निर्दयी बनत गेल्या. ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य वर्णाचे पुरूष हे जातीव्यवस्थेचे तीन लाभार्थी होते. तर सर्व स्त्रिया आणि शूद्र {अतिशूद्र, दलित व आदिवासी } हे जातीव्यवस्थेचे शोषित व बळी होते. राजदंडाच्या आधारे त्र्यवर्णिकांनी जुलुम केले, शोषण केले.श्रेणीबद्ध विषमता निर्माण केली गेली. तिला धर्माचा आणि सत्तेचा मुलामा दिला. हे कामाचे वाटप न राहता ते काम करणारांचे जन्मावर आधारित वाटप होते. तिने गुणवत्ता आणि समता यांची हत्या केली. कामाची, कौशल्याची आणि ज्ञानाची ताटातूट केली. भारताला दरिद्री आणि करंटे बनवले. 

मात्र दुसर्‍या स्कूलच्या मते आधी जाती नव्हत्या. वर्णही नव्हते. कामांचे कौशल्यावर आधारित खुले गट होते. ते ११-१२ व्या शतकाच्या काळात परकिय आक्रमणे, अर्थव्यवस्थेवरील अरिष्ठे, दुष्काळ,वाढती स्पर्धा आदी कारणांनी हे कामांचे गट बंदिस्त बनले. जन्मावर आधारित बनले. जातीतल्या जातीत लग्ने करून जात मजबूत केली गेली.
बंदीस्त वर्ग म्हणजे जात असं बाबासाहेब म्हणायचे. स्वातंत्र्यानंतर मात्र प्रत्येक जातीत नवे वर्ग तयार झाले आणि निवडणूक तंत्रात संख्येला महत्व आल्याने जातीच्या मतब्यांका महत्वाच्या ठरल्या. महाराष्ट्रात राजकीय सत्तेच्या नाड्या ज्यांच्या हातात गेली ५५ वर्षे एकवटलेल्या आहेत त्या स्वत:ला नैसर्गिक सत्ताधिश समजणार्‍या जाणत्या नेत्यांनी तोंडाने अहोरात्र फुले-शाहू-आंबेडकर यांचे जप करायचे, नावे घ्यायची पण त्याचवेळी आपापल्या जातीसंघटना पोसायच्या, सगळ्याच जातपंचायती जपायच्या, सर्वच जातीच्या नेत्यांना रसद पुरवायची आणि दुसर्‍यांच्या [ दलित ओबीसी भटक्यांच्या ] खांद्यांवर बंदूक ठेऊन तिसर्‍याला त्यांचा शत्रू घोषित करून ठोकायचा, त्यात राज्यकर्त्यांचे स्वत:चे अपयश चतुराईने दडवायचे, स्वत: धनदांडगे व्हायचे, पैशाच्या जोरावर आश्रित पाळायचे, पोसायचे, त्यांना आपसात भिडवायचे असा उत्तम कार्यक्रम मुत्सद्दीपणे राबवला.

स्त्रीपुरूष समता, सर्वांना शिक्षण, संसाधनांचे फेरवाटप, आंतरजातीय विवाह आणि धर्मचिकित्सा हा फुल्यांच्या सत्यशोधक चळवळीचा मूळ अजेंडा होता. फुल्यांचा विरोध प्रस्थापित नेतृत्वाला होता. त्यावेळी धर्मसत्ता, प्रशासन, ज्ञानसत्ता, सांस्कृतिक सत्ता, सगळीकडेच प्रामुख्याने ब्रिटीशांच्या छत्राखाली ब्राह्मण पुरूषांचा वावर होता. त्यामुळे फुल्यांची ब्राह्मणवादावरची टिका ब्राह्मणांवरची टिका असल्याचे भासवून सत्यशोधक चळवळीचे अलगद अपहरण करून तिचे रूपांतर "ब्राह्मणेतर" चळवळीत करण्यात आले. ती सत्ताशोधक चळवळ बनवली गेली. सत्यशोधक चळवळीत सगळेच होते. ब्राह्मणही होते नी ब्राह्मणेतरही होते. सत्यशोधन हा मुख्य कार्यक्रम होता. "ख्रिस्त महंमद मांग ब्राह्मणाशी धरावे पोटाशी बंधुपरी " हा फुल्यांचा नारा होता. ब्राह्मणेतर चळवळीने आपला एकमेव शत्रू ब्राह्मणांना ठरवले.या चळवळीत असण्यासाठी सत्यशोधक असण्याची गरज नव्हती. त्यामुळे त्यात सत्यशोधक होतेच असे नाही. या चळवळीने वि.रा.शिंदे, सयाजीराव गायकवाड, राजारामशास्त्री भागवत यांना खड्यासारखे वगळले. तोंडाने फुल्यांच्या जप करीत आचरणात मात्र एकजातीय सत्ता, दाखवायला तेव्हढे दुय्यमतिय्यम पदांवर बलुतेदार असे राजकारण केले गेले.

आज सगळ्याच जातींना आरक्षण हवेय.बहुधा मागासपणाचे डोहाळे लागलेत.

आम्ही चिकित्सा करू. पण चिकित्सेचा अर्थ दुसर्‍यांवर टिका करू असा घेतला गेला. " डीकास्ट " होणे ही जातीनिर्मुलनाची पुर्वशर्त असते. आपल्या जातीवर टिका करायला कोणालाच आवडत नाही. दुसर्‍यांच्या जातींच्या नावाने पावत्या फाडणे फारच सोपे असते.

बाबासाहेबांनी १९२७ च्या महाड सत्याग्रहाच्या वेळी "तुम्ही चळवळीत ब्राह्मण घेऊ नका" ही जेधे जवळकरांची मागणी धुडकाऊन लावली आणि "माझा विरोध ब्राह्मण्याला आहे. वृत्तीला आहे. ब्राह्मण व्यक्तींना नाही. ब्राह्मण्यवृत्ती सगळ्याच जातींमध्ये असते. ती ब्राह्मणेतरातही असते. त्यामुळे ब्राह्मण्य सोडलेले ब्राह्मण मला हवेत मात्र ब्राह्मण्यग्रस्त ब्राह्मणॆतर मला नकोत" असे बाबासाहेबांनी सांगितले. त्याला आज ८८ वर्षे झालीत. 

त्यांनी एका ब्राह्मण डाक्टर महिलेबरोबर विवाह केला त्याला आज ७० वर्षे झालीत.

फुल्यांनी ब्राह्मण विधवेचा मुलगा दत्तक घेतला. त्याला अधिकार मिळावेत यासाठी मृत्यूपत्र केले. ते सरकारदरबारी नोंदवले. त्यावर मित्रवर्य भांडारकरांची साक्षीदार म्हणून सही घेतली. शुद्रातिशूद्रांना दासानुदास मानणार्‍या आर्यभट-ब्राह्मणांची सावली माझ्या शवावर पडू देऊ नका असे त्यात नमूद केले. पण यातले शुद्रातिशूद्रांना दासानुदास मानणार्‍या हे अर्थनिर्णायक शब्द वगळून सर्वच ब्राह्मणांची सावली नको असे सांगण्याची, भडक प्रचार करण्याची पद्धत पाडण्यात आली.

या असत्यकथनामागचे राजकारण आम्हाला कळणार की नाही हा खरा सवाल आहे. आम्ही आत्मटिका करणार की फक्त वितंडवाद घालणार? हेत्वारोप करणे फारच सोपे असते.

आम्हाला आजवर वापरूण घेणारेच आमचे मित्र आहेत आणि शिळ्या कढीला उत आणून ते आम्हाला जातीय गुंगीत ठेवीत आहेत हे आमच्यावरचे उपकार आहेत असे ज्यांना वाटते त्यांचे जाऊद्या.

बदलते राजकारण, जातकारण, अर्थकारण यांचा अर्थ आम्हाला समजावून सांगणार्‍या विचारवंतावर चिडायचे नी आत्मघात करून घ्यायचा की आत्मपरिक्षण करायचे निवड आपली आहे.

Wednesday, June 3, 2015

महाराजा सयाजीरावांची उपेक्षा का झाली असावी?




सध्या मोठी माणसे छोटी करण्याचा उद्योग तेजीत आहे. सर्व महापुरूषांना आणि स्त्रियांना जातीत कोंबण्याची, बंदीस्त करण्याची धडपड सर्वत्र दिसून येतेय. जर एखाद्या जातीत महापुरूष झालेले नसतीलच तर आपापल्या जातीचे महापुरूष बनविण्याचेही काम अग्रक्रमाने हाती घेतले गेल्याचे आढळते.
अशा विचित्र परिस्थितीत असेही काही द्रष्टे लोक आहेत की ज्यांची जातीच्या पाठबळाअभावी अबाळ झालीय.उपेक्षा झालीय. त्यांना कोणी वालीच नाहीये.

महाराजा सयाजीराव गायकवाड--
जन्म ११मार्च १८६३ मृत्यू -६ फेब्रूवारी १९३९

बडोदा संस्थानचे राजे म्हणून सलग ६४ वर्षे कारभार पाहिला.

स्वत: अल्पशिक्षित असूनही अपार व्यासंगाच्या जोरावर संस्कृत, हिंदी, गुजराती आणि मराठी भाषांवर एव्हढी हुकमत मिेळवली की कोल्हापूरला झालेल्या अ.भा.मराठी साहित्य संमेलनाचे महाराज अध्यक्ष होते.
ते हिंदी आणि संस्कृत साहित्य संमेलनांचेही अध्यक्ष होते.

अमेरिका, इंग्लंड, जपान अशा विविध देशांमध्ये झालेल्या अकरा जागतिक परिषदांचे महाराज अध्यक्ष होते.शिकागोला भरलेल्या दुसर्‍या जागतिक धर्म परिषदेचे अध्यक्ष आणि उद्घाटक सयाजीराव होते.

१८८२ साली त्यांनी बडोदा संस्थानात दलित आदीवासींना प्राथमिक शिक्षण मोफत द्यायला सुरूवात केली. १८९२ साली राज्यातील सर्वच प्रजाजनांना प्राथमिक शिक्षण मोफत आणि सक्तीचे केले. दलितांसाठी ३८५ शाळा काढल्या. त्यातून एकावेळेला ८२००० मुले-मुली शिकत होती. आजच्या बडोद्यात अनेक घरात असे चित्र दिसते की घरातील पणजी आणि आजी अधिक शिकलेल्या असतात आणि आई, मुलगी किंवा सून मात्र कमी शिकलेली आढळते. कारण आधिच्या काळात स्त्री शिक्षण सक्तीचे होते आणि स्वातंत्र्यानंतर मात्र स्त्री शिक्षणाचा बोजवारा उडाला.

बडोद्यातील जुन्या पिढीत एकही दलित किंवा आदीवासी निरक्षर नव्ह्ता. आज मात्र तशी खात्री देता येणार नाही.
महाराजांनी राज्याच्या मंत्रीमंडळात शिक्षणमंत्री हा मंत्रीमंडळातील क्रमांक एकचा मंत्री राहिल याची खबरदारी घेतलेली होती.
सयाजीराव बनारस हिंदू विद्यापिठाचे कुलपती होते आणि पं. म.मो. मालवीय कुलगुरू होते.

त्यांनी देशातील शेकडो शिक्षण संस्था आणि विद्यापिठांना कोट्यावधी रूपयांच्या देणग्या दिल्या. हजारो विद्यार्थ्यांना शिष्यवृत्त्या देऊन परदेशात शिकायला पाठवले. रियासतकार सरदेसाई, विनोदकार चिं. वि.जोशी, चित्रकार राजा रविवर्मा,  असे अनेक दिग्गज महाराजांकडे नोकरीत होते.

बालगंधर्व, बडे गुलाम खान, दादाभाई नौरोजी, लो.टिळक, योगी अरविंद, विवेकानंद, आणि आणखी कितीतरी लोकांना त्यांनी आर्थिक मदत केली.
महात्मा फुले, सावित्रीबाई, डा.यशवंत, म.वि.रा.शिंदे, क.भाऊराव पाटील, डा.बाबासाहेब आंबेडकर, अशा अनेकांना कर्तव्यबुद्धीने अर्थसहाय्य केले.

 श्री सयाजी विजय माला या ग्रंथ प्रकाशन योजनेतून २५० अभिजात असे संदर्भ ग्रंथ प्रकाशित केले. बालवाचक घडविण्यासाठी मुलांसाठी विज्ञानमाला चालवून त्यातून १९२ ग्रंथ प्रकाशित केले.

डा.बाबासाहेब आंबेडकरांना १९०८साली भेट मिळालेले बुद्ध चरित्र याच ग्रंथमालेत प्रसिद्ध झालेले होते. त्यातून आपण प्रभावित आणि प्रेरित झालो आणि बुद्धाकडे वळलो असे बाबासाहेब स्वत: लिहितात. केळूसकरांचे शिवचरित्र याच मालेत प्रकाशित झाले होते.

महाराजांनी १९१० साली जपानमधून बुद्धमुर्ती बनवून आणून ती ज्युबिली बागेत बसवली.

उद्योग, शेती, कला, व्यापार, निती, कारागिरी, यांना शिक्षणात स्थान देऊन प्रत्येक शिक्षित माणूस स्वावलंबी बनवला.

प्रागतिक विचार, समाजसुधारक वृत्ती, आधुनिक मुल्यांचा पुरस्कार, ज्ञाननिर्मितीचा आग्रही आणि व्यापार-उद्योगाचा पुरस्कर्ता असा दुसरा राजा दाखवता येत नाही,  असा भला आणि द्रष्टा महापुरूष.

त्यांच्या कार्याचा गौरव करताना फुले-आंबेडकर,  म.गांधी,  लो.टिळक,  नेताजी सुभाषचंद्र बोस,  रविंद्रनाथ टागोर,  इतिहासाचार्य राजवाडे,  कोषकार दाते,  विवेकानंद आणि  राजगोपालाचारी यांना शब्द अपुरे पडत होते.
ज्यांची व्यासंगी भाषणे, पत्रे,  प्रवास वर्णने,  लेखन  आणि  राजपत्रे यांचा सगळा ऎवज छापील सुमारे पन्नास हजार पृष्ठे भरेल एव्हढा आहे.

जो राजा काळाच्या फार पुढे होता, ज्याने देशात प्रथम अस्पृश्यता निर्मुलन कायदा केला, पंचायत राज्य व्यवस्था आणली,  बालविवाह बंदी केली, विधवांना पुनर्विवाहाचा अधिकार दिला, गाव तेथे शाळा आणि ग्रंथालय उभारले, आधुनिक शेती आणि व्यापार-उद्योंगांना प्रोत्साहन दिले त्या सयाजीरावांची उपेक्षा का झाली असावी?
 ............................

[ ज्येष्ठ साहित्यिक आणि प्रकाशक श्री बाबा भांड आणि त्यांचे साकेत प्रकाशन यांनी गेली काही वर्षे मिशनरी वृत्तीने महाराजा सयाजीरावांचे चरित्र, साहित्य आणि कार्यकर्तृत्व प्रकाशझोतात आणण्यासाठी अतिशय मोलाचे काम केलेले आहे. त्यांना धन्यवाद. ]


Sunday, May 24, 2015

अभिजाततेच्या दर्जानंतर ३५० विद्यापीठांत मराठी

http://epaperdivyamarathi.bhaskar.com/nashik/247/24052015/0/1/
दिव्यमराठी, नाशिक, रविवार, दि.२४ मे, २०१५,पृ.४
Published on 24 May-2015

अभिजाततेच्या दर्जानंतर ३५० विद्यापीठांत मराठी
पीयूष नाशिककर | नाशिक
मराठीभाषेला अभिजाततेचा दर्जा मिळण्याचा मार्ग माेकळा झाला असून, केंद्राकडून तशी घाेषणाही या मे अखेरीस हाेण्याची शक्यता अाहे. पण, असा अभिजात भाषेचा दर्जा मिळाल्यानंतर नक्की भाषेसाठी काय करायचे अाहे. शासनस्तरावर काय केले जाते, अशा काही प्रश्नांवर मराठी भाषा समितीचे समन्वयक प्रा. हरी नरके यांनी काही मुद्द्यांवर टाकलेला हा प्रकाश...
मराठी भाषा समितीचे समन्वयक प्रा. हरी नरके यांची माहिती
.........................................
{ अभिजाततेचा दर्जा मिळाल्यानंतर काय फायदे हाेणार?
-जी भाषा राेजगार देते ती टिकते. उदा. इंग्रजी, मराठीचेही तसेच हाेणार अाहे. मुळातच अभिजाततेच्या दर्जानंतर ती ३००-३५० विद्यापीठांमध्ये शिकवली जाईल. साहित्य, ग्रंथ, प्रकाशक या विश्वाला माेठा हातभार लागेल. मराठी शिकणे, शिकवणे, प्रकाशित करणे, भाषांतर करणे या प्रक्रियांना प्राेत्साहन मिळेल. राज्यातील ५२ बाेलीभाषांचा प्रामुख्याने अभ्यास हाेईल. या सगळ्यामुळे ती ज्ञानभाषा म्हणून विकसित हाेईल. साधे उदाहरण म्हणजे इकडे अापण फ्रेंच, जर्मन अशा फाॅरेन लँग्वेज शिकत असताे. मराठीला अभिजाततेचा दर्जा मिळाल्यावर इतर लाेक फाॅरेन लँग्वेज म्हणून तिच्याकडे बघतील.
{मग अाता काेणत्या कारणाने घाेषणेला विलंब हाेताेय?
-मराठी भाषेच्या अभिजात दर्जाबाबत केंद्र पातळीवर सर्व काम पूर्ण झाले अाहे. पण, दुसऱ्या एका भाषेचे अभिजाततेसंदर्भातील प्रकरण न्यायप्रविष्ट असल्याने हा विलंब हाेत अाहे. मात्र, केंद्रीय सांस्कृतिक मंत्री महेश शर्मा अाणि संबंधित इतरांनी न्यायालयाकडे प्रतिज्ञापत्र सादर करून मराठीचा मार्ग माेकळा करण्याची विनंती केली अाहे. हा निर्णय या महिनाअखेरीस सकारात्मक मिळणार असून, अभिजात मराठी असे अधिकृतपणे शिक्कामाेर्तब हाेईल, अशी सगळ्यांनाच अाशा अाहे.
{मराठी अभिजात हाेऊ शकते, हे काेण ठरवतं?
-एखाद्या भाषेला अभिजात भाषेचा दर्जा देण्याच्या प्रक्रियेत अनेक लाेकं काम करत असतात. त्यात महत्त्वाचे असतात ते १२ भाषांचे तज्ज्ञ. हे जागतिक भाषांवर काम करणारे लाेक असतात. ते जाे अहवाल केंद्राकडे सादर करतील, त्यानुसार केंद्र निर्णय घेत असते. हे लाेक प्रचंड सखाेल तपासणी करूनच अहवाल सादर करतात. मराठी भाषेबद्दल या १२ तज्ज्ञांनी सकारात्मक अहवाल सादर केल्यानंतरच अभिजाततेचा मार्ग माेकळा झाला अाहे.
{केंद्राकडून किती निधी मिळेल?
-अभिजाततेच्या दर्जानंतर केंद्राकडून दरवर्षी ५०० काेटी रुपये मिळतील. सध्या महाराष्ट्र सरकारने मराठी भाषेसाठी केवळ २५ काेटी रुपयांची तरतूद केलेली अाहे. ही रक्कम अतिशय ताेकडी अाहे. अाता त्यात तब्बल २० पटीने वाढ हाेणार अाहे. हे पैसे टप्प्याटप्प्यानेच मिळणार अाहेत. पण, ते कधी मिळतील तर अाधी अापण काय काम केले ते दाखवावे लागणार. मग केंद्राकडून ते पैसे मिळणार. सध्याची तरतूद ५०० काेटींची अाहे. यात वाढच हाेणार अाहे अाणि विशेष म्हणजे ते अनंत काळापर्यंत मिळणार अाहेत.
{या पैशांचा विनीयाेग कसा अपेक्षित अाहे?
-पाच प्रकारची कामे त्यात प्रामुख्याने अपेक्षित अाहे. त्यात बाेलीभाषांचे संशाेधन, संपादन अाणि संकलन हे महत्त्वाचं काम मानलं गेलं अाहे. अार्ष, अभिजात जे काही ग्रंथ अाहेत ते अापल्याकडे एक लाखाच्या जवळपास अाहेत. अभिजात ग्रंथ म्हणून मान्यता मिळालेली पुस्तके अशा निदान १०० कलाकृती जगातील १०० भाषांमध्ये पाेहाेचवणं यात अपेक्षित अाहे. तेही रास्त किमतीला. अाता अापल्याकडे गाथा सप्तशती अाहे. तिची किंमतच १००० रुपये अाहे. त्यामुळे फार लाेक ती घेत नाहीत. पण, तिची किंमत १०० पर्यंत अाणली तर ती िकतीतरी लाेकांपर्यंत पाेहाेचेल अाणि पर्यायाने मराठीचा प्रचार, प्रसार हाेईल. तिसरं महत्त्वाचं म्हणजे जे िवद्यार्थी, संस्था, अभ्यासक मराठी भाषा, वाचन संस्कृतीचा अभ्यास करणार अाहेत त्यांना शिष्यवृत्ती देणे, यातून संशाेधन पुढे यावं असा उद्देश अाहे. शाळेपासून वरिष्ठ पातळीपर्यंतच्या शिक्षणापर्यंत मराठीची ताकद लक्षात अाणून देणे. शिक्षक पालकांनाच मराठीचं काही खरं वाटत नाही. म्हणून मराठी भाषेसाठी नवीन तंत्र, इतर अभिजात भाषांनी काय केले, साहित्य संमेलने, काेशनिर्मिती यासाठी प्रयत्न करणे अाणि साहित्य संस्था, व्यक्तींना बळ देणं, मराठीकडे लाेकांचा अाेढा वाढेल, अशा वाचनविषयक स्पर्धा अाणि उपक्रम राबविणे अपेक्षित अाहे.
{महाराष्ट्र शासनस्तरावर याचं काम कसं चालेल?
-खरंतर शासकीय बाबूंच्या हातात हे काम दिलं तर काही खरं नाही. हे लाेकं निर्णय स्वत:च्या हातात ठेवतात अाणि राजकारण्यांचा कल ज्या कृतीने मत मिळेल त्या कृतीकडे असताे. अार्थिकतेबाबत अापण बाेलायला नकाे. अापल्याला काेणत्या भाषेचा द्वेष नाही. पण, उच्च पातळीवरचे सगळे जे नाेकरशहा अाहेत, ते मराठीच्या विराेधात अाणि इंग्रजीचे पुरस्कर्ते अाहेत. त्यामुळे शासनाने मराठी भाषाप्रेमी, सामान्य नागरिकांचे प्रतिनिधी, ज्येेष्ठ साहित्यिक, पत्रकार, संशाेधक, अभ्यासक यांच्याकडे हे काम दिले, तरच अभिजाततेचे खरे काम हाेईल असे वाटते. देशातील इतर ज्या अभिजात भाषा अाहेत त्यांचे काम असेच चालते.
{महाराष्ट्र शासनाचं मराठीविषयक धाेरण अाणि अभिजात भाषेचा दर्जा याचा संबंध कसा अाहे?
-मराठी भाषेचा अभिजात दर्जा हा अनंतकाळापर्यंतचा अाहे. मराठीविषयक धाेरणाची अभिजातता ही खूप पुढची गाेष्ट अाहे. धाेरणाला २५ वर्षांची मर्यादा अाहे. त्यात ठरलेल्या गाेष्टीच पूर्ण करायच्या अाहेत. हे धाेरण प्रत्यक्षात अाणण्यासाठी, पुढे नेण्यासाठी अभिजात भाषेचा दर्जा दिशादर्शक ठरेल, असे म्हणता येइल. तमिळ, तेलगू, कन्नडमध्ये या संदर्भातील उत्तम काम अापल्याला बघायला मिळते. 

Friday, May 15, 2015

मराठीला अभिजात दर्जा ही काळ्या दगडावरची रेघ



मराठीला अभिजात दर्जा ही काळ्या दगडावरची रेघ
  • हरी नरके
मुंबई, दि. 14 :  मराठी दोन हजार वर्षांपूर्वीपासून अस्तित्वात असल्याचे शेकडो पुरावे शिलालेख, हस्तलिखिते अशा विविध स्वरूपांत उपलब्ध आहेत.  त्यामुळे मराठीला अभिजात भाषेचा दर्जा मिळणार ही काळ्या दगडावरची रेघ आहे. तब्बल 52 बोलीभाषा असलेली मराठी यापुढेही संपन्न होत जाणार असून, ती उद्याच्या काळातही श्रेष्ठ व समृद्ध भाषा असणार आहे, असे प्रतिपादन ज्येष्ठ विचारवंत हरी नरके यांनी आज येथे केले.
मराठी भाषा विभाग, शासकीय मुद्रणालय व राज्य मराठी विकास संस्थेच्या वतीने यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान येथे आयोजिलेल्या ग्रंथप्रदर्शन व साहित्यिक उपक्रमात ‘अभिजातच्या उंबरठ्यावर मराठी’ या विषयावर श्री. नरके बोलत होते. मराठी भाषा विभागाच्या उपसचिव अपर्णा गावडे, अवर सचिव वृषाली सावंत आदी यावेळी उपस्थित होते.  
ज्या भाषेत जाणिवा विकसित करणारे श्रेष्ठ साहित्य उपलब्ध असते, ती भाषा अभिजात असते. या निकषानुसार मराठीत जागतिक दर्जाचे विपुल साहित्य निर्माण झाले आहे, असे सांगून श्री. नरके म्हणाले की, मराठीत एक लाखांहून अधिक पुस्तके उपलब्ध असून, कोशवाङमय निर्मितीत ती जगातील दुस-या क्रमांकाची भाषा आहे.
ते पुढे म्हणाले की, मराठी ही संस्कृतपासून जन्माला आली नसून, ती महाराष्ट्री प्राकृत भाषा आहे. ही बाब राजारामशास्त्री भागवत यांनी ‘मराठ्यासंबंधी चार उदगार’ या पुस्तकातून, तसेच ज्ञानकोशकार डॉ. श्रीधर व्यंकटेश केतकर यांनी त्यांच्या साहित्यातून सिद्ध केली आहे. महाराष्ट्री प्राकृत, महाराष्ट्री अपभ्रंश व मराठी या तीन वेगळ्या भाषा नसून, ती मराठी हीच एक भाषा आहे. लक्ष्मण रामचंद्र पांगारकर यांनी 1932 मध्ये लिहिलेल्या ‘मराठी साहित्याचा इतिहास’ या पुस्तकात त्याचा दाखला आहे.  
मराठीच्या प्राचीनतेचे उदाहऱण देताना श्री. नरके म्हणाले की, जुन्नरजवळ नाणेघाटात सापडलेल्या 2232 वर्षांपूर्वीच्या ब्राम्हीलिपीतील शिलालेखात मराठी अस्तित्वात असल्याचा पुरावा आहे. गाथा सप्तशती हा दोन हजार वर्षांपूर्वीचा ग्रंथ महाराष्ट्रातील गोदावरी नदीच्या काठांवरील गावांतील नागरिकांनीच रचला आहे. महाराष्ट्रात घरोघरी सांगितली जाणारी कावळा-चिमणीच्या शेणामेणाच्या घराची गोष्ट आठशे वर्षांपूर्वीच्या लीळाचरित्रात समाविष्ट आहे. अहमदाबादजवळील लोथल या गावात साडेचार हजार वर्षांपूर्वीचे बंदर सापडले. तिथे सापडलेल्या सुरईवरसुद्धा ही कथा चित्ररूपात कोरलेली आहे. तामिळमधील 2600 वर्षांपूर्वीच्या संगम साहित्यातही कावेरी नदीवर धरण बांधणारे गवंडी मराठीत बोलत असतात, असा उल्लेख सापडतो. श्रीलंकेतील ‘दीपवंश’ व ‘महावंश’ प्राचीन ग्रंथांतही मराठीचा उल्लेख आहे.
श्री. नरके पुढे म्हणाले की, जगभरातील विद्वानांना मराठी भाषेतील साहित्याने मोहिनी घातली आहे. जगप्रसिद्ध लेखक गॅब्रियल गार्सिया मार्खेझ यांनी त्यांच्या साहित्यातील ‘जादुई वास्तववादा’ची प्रेरणा 1200 वर्षांपूर्वीच्या हरिभद्र या मराठी लेखकाच्या ‘समरादित्याची कथा’ या पुस्तकापासून घेतल्याचे एका मुलाखतीत सांगितले आहे. या प्राचीन भाषेचा अभिमान सर्वांनी बाळगला पाहिजे. सर्व भाषांचा आदर करताना मराठीचा आग्रह धरला पाहिजे. संशोधन, लोकव्यवहारासह सगळ्यांच क्षेत्रांत मराठीचा वापर झाला पाहिजे, असेही ते म्हणाले.
सौजन्य: श्री.हर्षवर्धन पवार, मंत्रालय.

Sunday, May 3, 2015

महाराष्ट्र भूषण : वादंग आणि वास्तव




बाबासाहेब पुरंदरे यांना महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार देण्याच्या निर्णयाबाबत उलटसुलट चर्चा चालू आहे.

बाबासाहेबांच्या वक्तृत्वावर भाळलेले असंख्य लोक आहेत. त्यांना या पुरस्काराचा आनंद झालेला आहे.
बाबासाहेंबांच्या विचारधारेचे पारंपरिक विरोधक असलेले या निर्णयावर नाराज आहेत. त्यात प्रामुख्याने समाजवादी, मार्क्सवादी, आंबेडकरवादी मंडळींचा समावेश आहे.

याशिवाय गेली काही वर्षे ज्या संघटना बाबासाहेबांच्या इतिहास लेखनावर संघटितपणे आणि आक्रमकपणे तुटून पडत आलेल्या आहेत त्या ब्रिगेडी आणि बामसेफींनी जोरदार मोर्चेबांधणी करून विरोधाची राळ उडवून दिलेली आहे.

अशावेळी सामान्य माणूस भांबावलेल्या स्थितीत असतो.

हा निर्णय चूक की बरोबर हे ठरविताना खालील प्रश्नांच्या प्रकाशात चर्चा झाली तर ती उपयुक्त ठरू शकेल.

हा पुरस्कार प्रतिष्ठेचा आहे. पहिल्या पुरस्काराच्या वेळी दिवंगत बाळासाहेब ठाकरे यांनी शासनाने हा पुरस्कार आपल्याला देण्याचा  निर्णय घेतला होता, मात्र आपण पु.ल.देशपांडे यांचे नाव सुचवले असे वक्तव्य केल्यावरून गदारोळ झाला होता.

मानकरी महाराष्ट्रभूषणचे--
वर्ष,
१९९६,  पु. ल. देशपांडे, साहित्य
 १९९७,  लता मंगेशकर, कला, संगीत
 १९९९,  विजय भटकर, विज्ञान
 २००१,  सचिन तेंडुलकर, क्रीडा
 २००३,  अभय बंग आणि राणी बंग, समाजसेवा
२००५,  रघुनाथ माशेळकर, विज्ञान.
 २००६,  रतन टाटा, उद्योग,
 २००७,  रा. कृ. पाटील, समाजसेवा
 २००८,  मंगेश पाडगावकर, साहित्य
२००९,  सुलोचना लाटकर, कला, सिनेमा
 २०११,  अनिल काकोडकर, विज्ञान.
..................................

२००२,  भीमसेन जोशी, कला, संगीत
२००४,  बाबा आमटे, समाजसेवा
२००८,  नानासाहेब धर्माधिकारी, समाजसेवा.
२०१०,  जयंत नारळीकर, विज्ञान.
 ..................................


अशा विविध क्षेत्रातील 16 मान्यवरांना आजवर या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आलेले आहे.

******

१.  हा पुरस्कार कोणाला द्यायचा याचा निर्णय एक निवड समिती घेते. या समितीत यावर्षी खालील आठ मान्यवरांचा समावेश होता.

सांस्कृतिक कार्य मंत्री,  विनोद तावडे, अध्यक्ष.
सदस्य: वासुदेव कामत, उज्वल निकम, मंगल कांबळे, दिलीप वेंगसरकर, राजीव खांडेकर, सांस्कृतिक सचिव वल्सा नायर आणि संचालक अजय आंबेकर.

२.  या समितीने एकमताने हा निर्णय घेतला. पुरस्कारासाठी बाबासाहेबांचे नाव कोणी सुचवले आणि त्याला कोणी अनुमोदन दिले ही बैठकीतील माहिती उघड झाली तर संघटित व आक्रमक विरोधकांचा दुटप्पी व्यवहार उघडा पडेल.

३.  पुरस्कार कोणालाही दिला तरी तो निर्णय सर्वांना मान्य होईलच अशी शक्यता नाही. त्यामुळे पुरस्कार यांच्याऎवजी ह्यांना का दिला नाही अशी टिका होणारच. यावर उपाय म्हणजे एकदम १२ कोटी मराठी लोकांना तो देऊन टाकायचा.म्हणजे वादच नको.

४.  लोकशाही पद्धतीने समितीने एकमताने घेतलेला निर्णय मानायचा की नाही? निर्णयाचे सर्वाधिकार बाहेरील व्यक्ती किंवा संघटनांना द्यायचे काय? त्यांनी ज्यांना आपल्या संघटनांचे "+++  भुषण"  पुरस्कार दिलेले आहेत, त्यांनीच बाबासाहेबांचे नाव महाराष्ट्र भूषण साठी सुचवले असेल आणि त्याला अनुमोदनही बहुजन सदस्यानेच दिलेले असेल तरीही बाहेर गदारॊळ केला जात असेल तर पडद्यामागील आणि उघडपणे चाललेले राजकारण व संगनमत लोकांसमोर कोण मांडणार?

५.  बाबासाहेब पुरंदरे यांनी गेल्या ७० वर्षात मिशनरी वृत्तीने शिवचरित्र घरोघरी पोचवले, लोकप्रिय केले हे त्यांचे कार्य अमान्य करता येईल का? ते इतिहासकार अथवा इतिहास संशोधक असल्याचा त्यांनी कधीही दावा केलेला नाही. ते शिवचरित्राचे कथन करतात. ’जाणता राजा’ च्या प्रयोगातून त्यांनी लाखो लोकांपर्यंत ते पोचवले आहे.

६.  बाबासाहेब पुरंदरे यांच्या शिवचरित्रात काही उणीवा, त्रुटी किंवा दोष असतील आणि त्याबाबत कोणाचे मतभेद असतील तर ते मांडण्याचा सर्वांनाच अधिकार आहे. माझेही त्यांच्या इतिहास लेखन पद्धतीबाबत मतभेद आहेत. ते राहतील. पण बाबासाहेबांशी चर्चा होऊ शकते. मतभेद मांडता येतात. विरोधकांपैकी ज्या संघटित आणि आक्रमक संघटना आहेत त्यांचा सर्वच ब्राह्मण इतिहासकारांना विरोध आहे. त्यांना अगदी नरहर कुरूंदकर, त्र्यं.शं. शेजवलकर, सेतूमाधवराव पगडी, न.र. फाटक, ग.ह. खरे, गजानन भास्कर मेहेंदळे, य. दि. फडके हेही चालत नाहीत. त्यामुळे "आम्ही सांगू तोच इतिहास" असा अट्टाहास असणारांचे समाधान कसे करायचे?अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचे काय? त्यांच्याशी चर्चाच शक्य नाही. त्यांना एकतर सर्वांनी आपले अनुयायी व्हायला हवेय नाहीतर थेट शत्रूच. कायम इतरांना आरोपीच्या पिंजर्‍यात उभे करायचे, त्यांच्या भुमिकांचे विपर्यास आणि विकृतीकरण करीत त्यांची बदनामी करायची हा यांचा खाक्या. असहमतीला, मतभेदाला जागाच नसते त्यांच्याकडे.  ते नेहमी इतरांच्या हेतूंवरच थेट संशय घेतात. "तेथे पाहिजे फक्त आमच्या जातीचा" असाच त्यांचा आम्हाला आलेला एव्हढ्या वर्षांचा अनुभव आहे. सबब ज्यांना दुरून डोंगर साजरे आहेत त्यांनी आपण कोणामागे फरफटत जात आहोत याचे भान ठेवायचे की नाही?

७.  ज्या गोविंद पानसरे यांचा आता सोयिस्कर हवाला दिला जात आहे,  त्यांनी या संघटनांवर केलेली टिका जगप्रसिद्ध आहे, ती  विसरली का जातेय?

८.  यांना जन्माने ब्राह्मण असल्याने डा. नरेंद्र दाभोळकरही चालत नव्हते. कोणीकोणीच चालत नाहीत. अगदी दुसर्‍या जातीचे बहुजनही चालत नाहीत. तेथे ब्राह्मण कसा चालेल? हे इतिहास लेखनाचे एकजातीयकरण महाराष्ट्राच्या भल्याचे आहे काय?

९.  जेम्स लेनचे लेखन निषेधार्यच होते. बदनामीकारकच होते. त्याला जी काय शिक्षा करायची ती करा. आमचा पाठींबा आहे. पण तितकाच भांडारकर संस्थेवरचा हल्लाही अनुचित होता. चोराला सोडून इतरांना ठोकल्याने न्याय होतो काय? वहीम किंवा संशय हाच पुरावा असतो काय? हे ज्यांच्यावर आक्षेप घेतील त्या सर्वांना चौकशी न करताच फासावर लटकावयचे काय?

१०.  विचारधारा म्हणून ज्यांचा बाबासाहेबांच्या नावाला विरोध आहे, त्यांचा या विरोधी संघटनांच्या दहशतवादी, हल्लेखोर, विशिष्ट समाजाच्या सामुदायिकपणे कत्तलींचे आवाहन करणार्‍या वर्तनाला पाठिंबा आहे असे समजायचे काय? वैचारिक विरोध करणे आणि पत्रकारांच्या घरावर हल्ले करणे यात फरक असतो किंवा नाही? याचाही खुलासा झालेला बरा.

११.  यापुढे पुरस्कार देताना राज्य सरकारने या अशा सर्वच संघटनांचे "ना हरकत प्रमाणपत्र" घेणे बंधनकारक असल्याचा नियम करायचा का?

१२. बालभारतीच्या चौथीच्या इतिहासाच्या पुस्तकाचे फेरलेखन करताना त्यावेळच्या सरकारने [ शिक्षणमंत्री वसंत पुरके यांनी] छ.शिवजी महाराज यांच्या जातीचे ६ जण आणि दादोजी कोंडदेव यांच्या जातीचे ३ जण अशा ९ सदस्यांची समिती नेमून जो निर्णय घेतला, तीच लोकशाही पद्धत यापुढे आदर्श मानायची काय?ज्या संभाजी ब्रिगेड या संघटनेने तक्रार केली होती त्याच संघटनेच्या कार्यकर्त्यांना इतिहासकार म्हणून बालभारतीच्या या समितीवर नियुक्त करून राष्ट्रपुरूष शिवाजी महाराजांना एका जातीत बंदीस्त करणारे कोण आहेत?

१३.  जे लोक इतिहासकार कृ.अ. केळूस्करांना वेगळा न्याय आणि राम गणेश गडकरींना वेगळा न्याय लावतात त्यांची री ओढता येईल काय?

१४.  ज्यांच्या लेखी रणजित देसाई, शिवाजी सावंत, विश्वास पाटील केवळ त्यांच्या जन्मामुळे/ जातीमुळे टिकामुक्त असतात पण मेहेंदळे, बेडेकर, बहुलकर मात्र संपूर्ण बाद असतात, त्यांना  "व्हेटोचा" अधिकार द्यायचा काय?  मग तटस्थ आणि प्रांजळ इतिहास लिहिता येईल काय?

  १५.  आजवरचा अनुभव पाहता ज्यांना छत्रपती शिवाजी महाराज केवळ एका जातीत बंदिस्त करायचे आहेत, त्यांच्या भुमिका उचलून धरताना समाजवादी, मार्क्सवादी आणि आंबेडकरवादी कार्यकर्त्यांनी इतिहासाचे असे जातीय विकृतीकरण करणारांच्यापासून सावध राहायला नको काय?  हिटलरी भुमिका मग ती कोणत्याही छावणीची असो ती मान्य करायची काय? त्यामुळे "आगीतून फुफाट्यात" हेच होणार नाही काय?

१६..  प्रश्न आणखी बरेच आहेत.

पुन्हा कधीतरी,,,,,

Monday, April 20, 2015

रोश विरूद्ध स्टानले आडम्स - श्रेष्ठ दर्जाचा अनुवाद




        प्रिय डा. सदानंद बोरसे,                                     दि.२० एप्रिल, २०१५
आपण अनुवादीत केलेले "रोश विरूद्ध स्टानले आडम्स " हे पुस्तक नुक्तेच वाचले. मूळ पुस्तक अतिशय अस्वस्थ करणारे आहे. त्याचा तुम्ही केलेला मराठी अनुवाद इतका श्रेष्ठ दर्जाचा झालेला आहे की, हे पुस्तक अस्सल मराठी वाटावे, किंबहुना प्रत्यक्षाहूनही अनुवाद उत्कठ असे म्हणावे इतका तो सरस आहे. १४२ पृष्ठांच्या या पुस्तकात अनुवादात खटकावी अशी एकही खोड काळजीपुर्वक शोधूनही सापडू नये, काढता येऊ नये, हे तुमचे कौशल्य मन:पुर्वक दाद द्यावे असेच आहे. तुमचा अनुवाद साक्षेपी, अचूक आणि अर्थबहूल आहे. एका अधिकार्‍याने जागतिक पातळीवरील बलाढ्य औषध कंपनीविरूद्ध दिलेला हा एकाकी लढा मन सुन्न करून टाकणारा आहे. लेखक श्री स्टानले आडम्स यांनी दाखवलेल्या धाडसाचे, त्यांनी त्यासाठी परिणामांची क्षिती न बाळगता सोसलेल्या अपार यातनांचे अत्यंत संयमित भाषेतील हे चित्रण वाचून भलेपणावरचा विश्वास वाढला. तुमचा अनुवाद वाचकाला पकडून ठेवतो. पुस्तक एकदा हातात घेतले की ते वाचून पूर्ण केल्याशिवाय खाली ठेवताच येत नाही. शेवटचे पृष्ठ संपले तरी पुस्तक मात्र संपत नाही अशी या पुस्तकाची किमया आहे. कलाकृत्तीचा उत्तम अनुवाद हे अनुवादकाचे नवसर्जनच असते. मराठी व  इंग्रजी भाषेवरील तुमचे प्रभुत्व आणि विषयाचे सखोल ज्ञान नी मनीची अपार तळमळ यांच्या त्रिवेणी संगमातून हे अभिजात पुस्तक जन्माला आलेले आहे.


तुम्ही पुस्तकाच्या दुसर्‍या आवृत्तीच्या प्रस्तावनेत म्हटल्याप्रमाणे "स्टानले आडम्स यांचे मूळ पुस्तक १९८० सालच्या आसपास  प्रसिद्ध झाले असले, तरी आज सुमारे तीन दशकानंतरही त्यातील संदर्भ तितकेच लागू ठरतात, किंबहुना अधिकच सार्थ ठरतात. आपल्यावर होणार्‍या अन्यायाची वा अत्याचाराची पुसटशी जाणीवही असू नये, अशा रितीने सामान्य माणसाला वेठीला धरणार्‍या या ’औषधसत्ते’ विरूद्धचा हा लढा सार्‍यांसाठीच जागल्याची भुमिका वठवणारा ठरावा." माणसाला जीवदान देणारी औषधे धंदेवाईक कंपन्या जेव्हा अव्वाच्या सव्वा किंमतीत विकून आजारी माणसाला हिंस्त्रपणे लुटू लागतात, तेव्हा त्या कंपनीत काम करणार्‍या एखाद्या उच्चपदस्थ स्टानलेने या अन्यायाला वाचा फोडण्यासाठी जिवाच्या आकांताने लढा द्यावा, त्यासाठी प्राणप्रिय पत्नी गमवावी, अमानुष तुरूंगवास भोगावा हे सारे अंगावर काटा आणणारे आहे. वाचताना आपल्याला एव्हढा त्रास होतो तर त्यातून जाताना या भल्या माणसाला किती वेदना झाल्या असतील. सध्याची औषध सत्ता रोग्यांवर इतकं योजनाबद्ध अमानुष जाळं टाकून त्याला लुटत असेल हे एरवी खरेही वाटले नसते. एव्हढे भोगूनही ह्या माणसाच्या मनात जगाबद्दल चीड नाही, उलट "आपल्यासाठी भांडणारे, आपली बाजू निर्धाराने लावून धरणारे खूप मित्र आजूबाजूला आहेत, हे पाहून मला खूप दिलासा मिळाला," असेच ते म्हणतात.[पृ.७२]  आजच्या जागतिकीकरणाच्या बाजारूवृत्तीच्या काळात सुरू असलेली अनेक क्षेत्रातील लूट पाहिली की खचून जायला होते. निराशेने मन विषन्न होते. अशावेळी अशी पुस्तके उभारी देतात. या अंधारभरल्या जगात मानवी मुल्यांच्या रक्षणासाठी जगाच्या पाठीवर दूर कुठेतरी कुणीतरी जीवाची बाजी लाऊन लढत असते हे पाहिले की "ऎशी कळवळ्याची जाती, करी लाभाविन प्रिती" याची प्रचिती येते. जगण्यावरची श्रद्धा वाढते. "तुम्ही अन्यायाशी टक्कर देता तेव्हा तुम्हाला जीवघेणे वार सोसावेच लागतात, याचा अर्थ तुम्ही गप्प राहून सगळं मुकाट पाहात राहावं, असा बिल्कूल नाही. उलट तुम्ही अधिक जागरूकतेनं हा लढा द्यायला हवा" हे अल युरोपिओचे संपादक जिआनलुइजी मेलेगा यांचे उद्गार खूप मनोबल वाढवणारे आहेत.[पृ.६६] त्यांनी स्टानलेची मुलाखत आपल्या वृत्तपत्रात प्रकाशित केली म्हणुन त्यांना आपले संपादकाचे पद गमवावे लागले होते.
पस्तीस वर्षांपुर्वीच्या या पुस्तकाची प्रस्तुतता आजही कायम आहे, नव्हे दिवसेंदिवस ती वाढते आहे. माझ्या मते ह्या पुस्तकातला काही भाग पाठ्यपुस्तकात यायला हवा. हे खरे संस्कार करणारे साहित्य आहे. अवघ्या १९ प्रकरणांच्या या गोळीबंद लेखनात आत्मगौरव टाळून लेखकाने ज्या तटस्थपणे लेखन केले आहे ते थक्क करणारे आहे. या ग्रंथाचा जगातील अनेक भाषांमध्ये अनुवाद झालेला आहे. हे पुस्तक जास्तीतजास्त लोकांपर्यंत जावे यासाठी मराठी अनुवादाचे कोणत्याही प्रकारचे स्वामित्वमूल्य न घेण्याचा स्टानले यांचा निर्णय कौतुकास्पद आहे. "आपल्या सदसद्विवेकबुद्धीच्या प्रकाशात आयुष्याची वाटचाल करा" या वचनाने सुरू होणारे हे पुस्तक संपले तरी मनावर हीच मोहर उमटवून जाते. "गुडघे टेकणार्‍या लाचार जिण्यापेक्षा मान ताठ ठेवणारा मृत्यू लाख पटींनी चांगला" हा विचार प्रकाशाची पेरणी करणारा आहे. हे पुस्तक वाचकाची झोप उडवतं. त्याला आरपार हादरा देतं.


तुमच्या अप्रतिम अनुवादातून व्यक्त होणारी विषयाबाबतची तळमळ हलवून सोडणारी आहे. तुमची ही मिशनरी वृत्ती वाचकाला औषध सत्तेविरूद्ध जागृत करते. स्टानले, तुम्ही आणि राजहंस च्या या जागल्याच्या भुमिकेबद्दल तुम्हा सार्‍यांना मन:पुर्वक धन्यवाद.

दोन बारिकसे मुद्रणदोष , पृ.२४ वर, "सापडडलेले" आणि पृ.२६ वरील वरून तिसर्‍या ओळीत, "हिशेब अत्यंत तिकडे असून" असे झालेय त्याऎवजी "तोकडे" हवे, हे पुढील आवृत्तीत दुरूस्त करावेत ही विनंती.
अस्वस्थ करते, अनेक दिवस मनात रूंजी घालते ते चांगले पुस्तक, असे मी मानतो. तुमच्या या पुस्तकात ती उर्जा आहे. या महत्वाच्या दस्तावेजाचा मराठीत अनुवाद करून मराठीची अभिजातता तुम्ही आणखी समृद्ध केल्याबद्दल तुम्हाला खूपखूप धन्यवाद.

आपला स्नेहांकित,
प्रा.हरी नरके

Sunday, March 1, 2015

जगणे समृद्ध करणारे एका नाटकवाल्याचे प्रयोग


हे एका नाटकवाल्याचे प्रयोग.
नाटकाचे प्रयोग आणि जगण्याचे प्रयोग.
समाजाच्या आणि नाटकाच्या गाभ्यापर्यंत जाण्याचे प्रयोग.
नाटकाइतकाच जिवंत आणि रसरशीत अनुभव.



प्रतिभावंत दिग्दर्शक श्री.अतुल पेठे यांच्या पुस्तकाचे २४ तासांपुर्वी प्रकाशन झाले. दिग्गज अभिनेते नसिरूद्दीन शहा, किशोर कदम, सदानंद मोरे आणि मकरंद साठे यांच्या उपस्थितीत काल खचाखच भरलेल्या एस.एम.जोशी सभागृहात हा सोहळा झाला. रंगभुमी, साहित्य, पत्रकारिता, सामाजिक चळवळी या क्षेत्रातील डा.श्रीराम लागू, अजित दळवी, राजीव शारंगपाणी आणि कितीतरी मान्यवर कार्यक्रमाला श्रोते म्हणुन उपस्थित होते.

कार्यक्रमाचे प्रास्ताविक चळवळीतले प्रकाशक, मनोविकासचे अरविंद पाटकर यांनी इतके प्रभावी आणि मन:पुर्वक केले की पुढचा सगळा कार्यक्रम एखाद्या मैफिलीसारखा रंगत गेला. चारही वक्त्यांनी नव्या परिमाणांनी कार्यक्रमाची उंची वाढवली. स्वत: उत्सवमुर्ती पेठे यांनी यानिमित्ताने अनेकांविषयीची कृतज्ञता व्यक्त केली. कार्यक्रमाच्या सुत्रसंवादक  संध्या टाकसाळे यांनी कार्यक्रम आणि वक्ते यांच्याविषयी जो साधाच परंतु गोळीबंद गोफ विणला तो अतिशय हृदयस्पर्शी होता. हा कार्यक्रम अविस्मरणीय होता. अद्भुत होता. तो एक विलक्षण रंगलेला प्रयोगच होता.

२१६ पृष्ठांचे हे सोलवटून काढणार्‍या अनुभवांचे जगणे समृद्ध करणारे पुस्तक एका बैठकीत वाचून काढले.खरे तर एकदा हातात धरल्यावर ते खाली ठेवताच येत नाही.

पुस्तक गुणवत्तेने अतिशय दर्जेदार आहे आणि त्याची निर्मितीमुल्येही देखणी आहेत.
कालच्या दिवसात पुस्तकाची पहिली आवृत्ती संपली.

अतुल पेठे हे मिशनरी झिल असलेले रंगधर्मी आहेत. त्यांच्या आजवरच्या अद्भुत प्रवासाचा त्यांनी चित्रशैलीत रेखाटलेला हा आलेख वाचकावर गारूड करून जातो. पेठे नावाच्या या ध्येयवादाचा { पेठे स्कूलचा } जो लेखाजोखा त्यांनी या पुस्तकात मांडलाय, ते सत्याचे प्रयोग मेंदूला झिनझिण्या आणतात. काळजाला आरपार भिडतात.

त्यातला आतला आवाज, सच्चेपणा आणि संयतपणा यांनी हे पुस्तक श्रेष्ठ दर्ज्याचे झालेले आहे.
पुस्तकाची रचना सहा भागात करण्यात आलेली आहे.१.प्रयोगविचार, २.प्रयोग अनुभुती, ३.प्रयोगाचे अर्थशास्त्र, ४.चौकटीबाहेरचे प्रयोग, ५.तीन प्र-योगी, आणि ६.आरोग्य आणि अंधश्रद्धा विषयक प्रयोग हे सगळेच विभाग विलक्षण वाचनीय आहेत.

चेस, क्षितिज, शीतयुद्ध सदानंद, मामका: पाण्डवाश्चैव,वेटींग फो‘र गोदो,ऎसपैस सोयीने बैस,ठोंब्या, प्रेमाची गोष्ट,सुर्य पाहिलेला माणूस,उजळल्या दिशा, आनंद ओवरी,चौक,गोळायुग, दलपतसिंग येती गावा, सत्यशोधक, आषाढातील एक दिवस, अशी चाकोरीबाहेरची नाटके दिग्दर्शित करणार्‍या या प्रतिभावंताची ही सगळी कहाणी चटका लावणारी आहे. त्यांच्या कोसलाचे वाचन, इतर कार्यक्रम आणि कचराकोंडी व इतर लघुचित्रपटांविषयीचे अनुभव एकीकडे सुन्न करणारे आहेत आणि त्याचवेळी त्यांच्या प्रांजळपणाविषयी आदर निर्माण करणारे आहेत. हलवणारे, काळीज ढवळून काढणारे असंख्य अनुभव आपल्याला अस्वस्थ करून जातात. लेखनाचा पोत प्रवाही, संवादी, चित्रशैलीतला आणि रसायन अतिशय भन्नाट. अगदी आरभाट. या व्रतस्थ नाट्कवेड्याचा हा सगळा धडपडनामा प्रत्येकाने वाचायलाच हवा.
.
अतुल पेठे तुम्हाला सलाम.

पुस्तकाची किंमत अवघी २२० रूपये आहे. तुमच्या संग्रही हे पुस्तक हवेच.