Monday, December 19, 2016

नमोंचा डेमो...


जागतिक किर्तीचे इतिहासकार आणि राजकीय विचारवंत डा. रामचंद्र गुहा यांचा साप्ताहिक साधनातील लेख सर्वांनी वाचायला हवा.

" नमोंच्या डेमोची संस्थात्मक किंमत " या त्यांच्या 24 डिसें.2016 च्या साधनातील पृ. 7 ते 9 वरील लेखात त्यांनी अनेक मुलभूत मुद्दे उपस्थित केलेत. [लेखाचा मराठी अनुवाद- धनंजय बिजले]

1. नोटाबंदी हा नमोंचा डेमो होता. त्याच्या आर्थिक परिणामांचा विचार अर्थशास्त्रज्ञांनी जरूर करावा.

2. या निर्णयामुळे पं.प्र. यांनी संसद, मंत्रीमंडळ, आर.बी.आय. आणि निवडणुक आयोग यांची विश्वासार्हताच कमी केली आहे.

3. पं.प्र. सर्व भारतीय नागरिकांनी थेट निवडून दिलेल्या संसदेतील प्रतिनिधींसमोर महिनाभरात एक वाक्यही बोलले नाहीत.

4. हा निर्णय मंत्रीमंडळाला गोपनीय बैठकीत सांगतानाही पं.प्र.नी सर्व मंत्र्यांना आपापले मोबाईल बाहेर ठेवायला सांगितले होते.याचा अर्थ त्यांचा त्यांच्या मंत्र्यांवरही विश्वास नाही.

5. नव्या नोटा बाहेर यायला उशीर लागतोय याचाच अर्थ हा निर्णय आर.बी.आय. ला विश्वासात घेऊन केलेला दिसत नाही.

6. मनमोहन सिंग यांनी सोनिया गांधींचा हस्तक्षेप मान्य करून  मंत्रीमंडळ या संस्थेचे अवमुल्यन केलेच होते. पण नमोंनी वेगळ्या मार्गाने हा विश्वास आणखी कमी केलेला आहे. मनमोहन यांनी कमकुवत केलेले पीएमओ नमोंनी नको इतके शक्तीशाली केल्याने देशाची वाटचाल एकाधिकारशाहीकडे होण्याची भिती निर्माण झालीय.

7. नमोंच्या मंत्रीमंडळात अनेक देवकांत बरूआ आहेत.

8. संसद, मंत्रीमंडळ, आर.बी.आय. आणि निवडणुक आयोग यांच्या विश्वासार्हतेला धक्का देणारा हा निर्णय आहे.

.....शेवटी डा.गुहा म्हणतात, मला खात्री आहे, माझ्या या लेखातील युक्तीवादाला समर्पक युक्तीवादाने उत्तर देण्याऎवजी माझी निंदानालस्ती करूनच प्रत्युत्तर दिले जाईल.
..............................................

Sunday, December 18, 2016

हमाली करताना काळूचा मृत्यू

1. बाजारचा दिवस
गावाकडे सगळे व्यवहार आठवडी बाजारावर अवलंबून असायचे. सोमवारी गावचा बाजार असायचा. शेतातलं जे काही विकण्याजोगं असेल ते बाजारात विकायचं आणि गरजेच्या सगळ्या गोष्टी खरेदी करायच्या असा परिपाठ होता.
संध्याकाळी मंडळी बाजार करून परत यायची तेव्हा आम्ही कामधंदा, मुख्य म्हणजे खेळायचे सोडून वस्तीबाहेर रस्त्यावर बसायचो. बाजारातून आजीनं काहीतरी खाऊ आणलेला असायचा. जास्तकरून त्यात भेळ, गोडशेव, रेवड्या किंवा केळी असायची. त्यासाठी आठ दिवस वाट बघण्यात जायचे. आठवड्यातून एकदाच मिळणारा हा खाऊ जिव की प्राण असायचा.
मी चारेक वर्षाचा असतानाची गोष्ट.
एकदा माझ्या चुलत आजीने वाटेकडे डोळे लावून बसलेल्या मला तिच्या घरात नेलं. भेळ दिली खायला. ती गायीला पाणी पाजायला,चारा घालायला गोठ्यात निघून गेली. माझी भेळ खाऊन झाल्यावर मीही खेळायला निघून गेलो.
तासाभराने आजी भांडतच आली. तिने तिच्या सख्ख्या नातवंडांसाठी आणलेला शेवरेवड्याचा पुडा गायब झालेला होता. तिचा संशय माझ्यावर होता. तिने माझ्या आईकडे तक्रार केली. आईने मला बडवबडव बडवलं.
मी शेवरेवड्यांचा पुडा घेतलेला नव्हता. पण आळ माझ्यावर आलेला होता. मी खूप रडलो, आईने मारलं म्हणून आणि विनाकारण आळ आला म्हणूनही.
आठवड्याआधी खळं तयार झालं होतं.
खळ्यातल्या धान्याच्या त्या राशीत पुजेचा नारळ ठेवलेला होता. माझा मोठा चुलत भाऊ काळू आणि मी त्या खळ्याचं राखण करीत होतो.
काळूदादानं तो नारळ धान्यातून काढला. शेजारच्या मारूती मंदिरात जाऊन फोडला. मलाही त्यानं काही खोबरं खायला दिलं. भूकही लागली होती आणि खोबरं खाण्याचा मोहही होता. मात्र नारळाचं कोणाला सांगू नकोस नाहीतर गाठ माझ्याशी आहे असा त्यानं मला दम भरला.
दुसर्‍या दिवशी काकांच्या लक्षात आलं की नारळ गायब आहे. काळू आणि माझ्याकडं विचारणा झाली. काळुदादाच्या भितीने मी गप्प राहिलो. मला माहित नाही असं सांगितलं. पण मारूती मंदिरात फोडलेल्या नारळाच्या करवंट्या शेजारीच पडलेल्या होत्या. काकांनी त्याला लागलेल्या कुंकवावरून तो नारळ ओळखला.
काळूला आणि मला लाथाबुक्क्यांचा मार पडला.
आणि आठवड्यात चुलत आजीचा शेवरेवड्यांचा पुडा गायब झाला. मी शेवरेवड्यांचा पुडा घेतला नाही यावर कोणाचाच विश्वास बसला नाही.
एका चुकीमुळे दुसरीचा आळ आला याचं दु:ख होतं.
दोन दिवसांनी चुलत आजी सांगत आली, " अगं सोनाई तू उगीच मारलं लेकराला. अगं, आता मी अंडी ठेवायला उतरंडीजवळ गेले तर बघते तो काय? मेल्या उंदरांनी फाडला तोडलेला शेवरेवड्यांचा पुडा मिळाला बघ गाडग्यामागे पडलेला.त्यातल्या शेवरेवड्या कुरतडलेल्या आहेत."
माझ्या आईच्या डोळ्यात टचकन पाणी आलं, आणि तिच्या आलं, म्हणून माझ्याही!
आज पन्नास वर्षांनी ही आठवण का बरं व्हावी?
............................

2. हमाली करताना काळूचा मृत्यू
माझा मोठा चुलत भाऊ काळू गावातल्या बाजारपेठेत हमाली करायचा.
एकदा ट्रकमधून धान्याची पोती उतरून घ्यायचं काम हमाल करीत असताना ड्रायव्हरचा कंट्रोल गेला आणि ट्रकचा समोरच्या हमालाला धक्का लागला. तो ट्रकच्या पुढच्या चाकाखाली आल्यानं त्याचा जागेवरच मृत्यू झाला. क्लिनर ओरडला म्हणून ड्रायव्हरने ट्रक रिव्हर्समध्ये घेतला. पाठीवर धान्याचं पोतं असल्यानं काळूला दिसलं नाही आणि ट्रकचं मागचं चाक काळूच्या अंगावरून गेलं. त्याचाही जागेवरच मृत्यू झाला.
काळूचं नुकतच लग्न झालेलं होतं. लग्नाला अवघे सहा महिने झालेली, अंगावरची हळदही अजून उतरली नसताना वहिनी विधवा झालेली.
काकाकाकूंचा कमावता मुलगा गेला. ट्रकमालकानं पोलीसांशी संधान साधलं. पोलीसांनी काकांना सांगितलं, ट्रकच्या मागच्या चाकाखाली माणूस गेला तर कसलीही भरपाई मिळत नसते. कायद्याप्रमाणं ती काही ड्रायव्हरची चूक मानली जात नाही. काकांनी गावातल्या एका पुढार्‍यांकडे चौकशी केली. त्यांची त्या व्यापार्‍याबरोबर भागीदारी असल्यानं ते म्हणाले "खरय पोलीसांचं."
मग काका गप्प राहिले.
तेव्हा मी आठवीत होतो.
कर्वेनगरचे ओगले नावाचे एक सामाजिक कार्यकर्ते अपघात नुकसान भरपाईच्या केसेसमध्ये मोफत सल्ला द्यायचे. मी त्यांना भेटलो. माहिती दिली. ते म्हणाले,पंचनाम्याची प्रत आणा, आपण ट्रायब्युनलकडे नुकसान भरपाईची केस दाखल करू.
काकांनी आणि मी पोलीस चौकीत अनेक हेलपाटे मारले. पोलीस काही पंचनाम्याची प्रत देईनात. मी पोलीसांकडे लेखी अर्ज करून त्याचा लेखी पाठपुरावा करीत राहिलो.
अपघाताला सहा महिने उलटून गेल्यावर पोलीसांनी पंचनाम्याची प्रत दिली.
ओगलेंनी ट्रायब्युनलकडे अपघात नुकसान भरपाईची केस दाखल केली. अपघाताला सहा महिने उलटून गेल्याने ट्रायब्युनलने मुदतबाह्य केस म्हणून केस फेटाळून लावली.
ओगलेंनी "अपघात नुकसान भरपाई " या आपल्या पुस्तकात ही सगळी व्यथा विस्ताराने मांडलेली आहे.
काका शिकलेले नव्हते. कायद्याची निरक्षरता, पोलीसांचे आणि नेत्यांचे व्यापार्‍याशी असलेले संगनमत आणि कायद्याची मुदतीतच केस दाखल व्हायला हवी ही आंधळी वृती, परिणामी गरिब काकांना आणि काळूच्या विधवेला तो कामावर असताना अपघातात मृत्यू पावला असूनही भरपाई मिळालीच नाही.
...............................

विहीरीतच नाही तर पोहर्‍यात येईल कुठून ?


गेला सुमारे दीड महिना नोटाबंदीमुळे देशाची नोटाबंदीविरोधक आणि नोटाबंदीसमर्थक अशी फाळणी झालीय. या दोन्हीतही नसलेल्या आमच्यासारख्यांना तटस्थपणे बघितल्यावर काही मुलभूत प्रश्न पडतात. 1. सर्व व्यवहार कॅशलेस करायचे तर देशात 1 कोटी किराणा दुकाने आहेत. भाजीपाला विक्रेते, कापड दुकानदार, पुस्तक विक्रेते, खाऊच्या टपर्‍या, हातगाडीवाले,Hotels.औषध विक्रेते असे इतर सर्व 1 कोटी आहेत. या 2 कोटींना प्रत्येकी किमान एक तरी स्वाइप मशिन [पीओएस = Point of Sale] हवे. 2. देशात आज अवघी 14 लाख 40 हजार स्वाइप मशिन [पीओएस = Point of Sale] आहेत. उर्वरित मशिन्स तयार करणे किंवा आयात करणे यासाठी किमान पुढचे वर्षभर वेळ द्यायला हवा. 3. यातले 11लाख 60 हजार मशिन्स ज्या 5 बॅंकांच्या मालकीची आहेत त्यातल्या चार बॅंका फक्त शहरात आहेत. ग्रामीण भागात त्यांची एकही शाखा नाही. 4. आरबीआयच्या म्हणण्यानुसार देशातील 4 लाख खेड्यांमध्ये एकाही बॅंकेची शाखा नाही. जिथे देशभरात मिळून एटीएम केंद्रे अवघी 2 लाख 50 हजार आहेत, ती आधी किमान सात लाख करायला हवीत. 5. एटीएम मशिन्स आणि स्वाइप मशिन चालवण्यासाठी 24 तास वीज आणि वेगवान इंटरनेट सेवा हवी. जिथे शहरातही अनेकदा भारनियमन [लोडशेडींग] करावे लागते आणि ग्रामीण भागात आजही 12 ते 14 तास वीज नसते तिथे या सोयी करायच्या तर आरामात चारसहा वर्षे जातील. 6. रिझर्व बॅंक म्हणते, देशभरात जुलै 2016 मध्ये एटीएम मशिन्स आणि स्वाइप मशिन मधून झालेल्या व्यवहारातील 85% व्यवहार हे एटीएम केंद्रातून पैसे काढणारे व्यवहार होते. 92% रक्कम यातून काढली गेली. उर्वरित 8% व्यवहार स्वाइप मशिन द्वारे झाले. 7. आयसीई360 कॅश सर्व्हे 2014 नुसार आपल्या देशात होणार्‍या एकुण व्यवहारापैंकी केवळ 5% व्यवहार कार्डाद्वारे होतात. उर्वरित 95 % व्यवहार करण्यासाठी पायाभूत सुविधा निर्माण करणे, प्रशिक्षण देणे यासाठी वेळ द्यायला नको? 8. "मॅकेन्झी ग्लोबल इनसाईट" चा अहवाल म्हणतो, स्वातंत्र्याला 69 वर्षे झाल्यानंतरही देशातले 99% व्यवहार रोखीने होतात. 9. वेगवान इंटरनेट सेवा, वीज, साक्षरता, कॅशलेसचे प्रशिक्षण, विक्रेता व ग्राहक या दोघांची नवी मानसिकता तयार करणे, किमान मानसिकता बदलणे, हे सारे केल्याशिवाय कॅशलेस व्यवहार कसे होणार? [आजही रोखीने बोहणी झाल्याशिवाय दुकानदाराला व्यवहार सुरू झाले असेच वाटत नाही, तो पहिल्या नोटेची लक्ष्मी म्हणून पुजा करून ] मगच पुढे जातो. 10. जी मंडळी सामाजिक सुधारणांसाठी लोकांना वेळ द्यायला हवा, त्यांच्या कलाने घ्यायला हवे असा कायम युक्तीवाद करतात त्यांनाच कोणत्याही पायाभूत सुविधा निर्माण न करता आर्थिक सुधारणा मात्र रातोरात व्हायला हव्यायत ही मोठीच विसंगती नाही काय? ......................................... [संदर्भ - आजच्या लोकसत्तातील 1.मिलिंद मुरूगकर, 2. नीरज पंडित आणि म.टा.तील 1.विहंग घाटे, यांचे लेख.] .........................................


सार्‍या देशाला कवायत करायला लावलीय

हातातल्या घड्याळाचा सेल संपला होता. 
शेजारच्या दुकानात गेलो. दीडशे रूपये झाले. मी विचारले, "कार्ड चालेल का?"

दुकानदार म्हणाला, " सर, गेला दीड महिना धंदाच झाला नाय. जेमतेम 20 ते 25% गिर्‍हाइक आहे. कार्डाचं मशिन काय फुकट मिळतय? दुकानाच्या भाड्याचे पैसे कुठून आणायचे याची चिंता पडलीय. खरं सांगतो, दररोज एकदा तरी मनात येतंच, कोठून दुर्बुद्धी सुचली आणि कधी नव्हे ते यावेळी मतदान करायला गेलो."

मी म्हटलं, " 2000 रूपयांची नोट देतो, चालेल?"

तो म्हणाला, " जो उठतो तो गरिबाची चेष्टा करतोय. मी कुठून आणू सुट्टे पैसे?"

इतक्यात एकजण आले, ते आमचं बोलणं ऎकत होते. म्हणाले, " आम्हाला कष्टाच्या 2000 रूपयांसाठी या ***** चारचार तास रांगेत उभे केलं. तिकडं मात्र दहा दहा कोटीच्या नव्या नोटा आरामात पोचताहेत.

सगळ्या राजकीय पक्षांना सूट.

मी 35 वर्षे इमानेइतबारे नोकरी केली तेव्हा कोठे किरकोळ पेन्शन मिळतेय. आणि या ******* विधानसभेत नुसतं बुड जरी टेकलं तरी दीडदीड लाख रूपये पेन्शन यांना. लोकसभेत दमडीचंही काम नाही. कोट्यावधी रूपये पाण्यात. पण यांचे भत्ते चालू. पेन्शन चालू. सारे एकाच माळेचे मणी. मी मारल्यासारखं करतो, तू रडल्यासारखं कर. 

माझ्या लहानपणी मी दोन रूपयात जेवायचो. आज 200 रूपये लागतात. याचाच अर्थ आजच्या 1000 रूपयाच्या नोटेची किंमत आहे अवघी 10 रूपये.
 ह्या नोटा बंद करून या ****** सार्‍या देशाला कवायत करायला लावलीय.

 मुर्खपणा चाललाय सगळा."

तो चहा कायम कोरला गेलाय

मी शाळेत चौथीत असतानाची गोष्ट.

असेच डिसेंबर महिन्यातले थंडीचे दिवस होते. कडाक्याची थंडी पडलेली होती. रेल्वेने मी एकटाच मामाच्या गावी चाललो होतो. एका मधल्या स्टेशनवर गाडी थांबलेली होती.

एक छोटा, फाटके कपडे घातलेला गरिब मुलगा तोंड दीनवाणे करून मला म्हणाला, "चहा प्यायला दहा पैसे द्याना. खूप थंडी वाजतेय."

खरंतर मीही खूप गारठलेलो होतो. मी वैतागून म्हटलं, "माझ्याकडे दहाच पैसे आहेत आणि मलाही चहा प्यायचाय."
तेव्हा रेल्वेतला कटींग चहा 20 पैशाला मिळायचा.

तो मुलगा पटकन पुढे आला, त्याने त्याच्या खिश्यात हात घातला, 10 पैसे काढले आणि मला म्हणाला, "दोस्ता, माझ्याकडेही दहाच पैसे आहेत. हे तू घे. तू तरी चहा पी."

मला खूप लागलं ते. मी ते पैसे घेतले नाहीत. 

त्याने मला बराच आग्रह केला.

मी त्याचे पैसे घेत नाही म्हटल्यावर त्याने परत माझ्याकडे पैसे मागितले.
मी माझे 10 पैसे त्याला देऊन टाकले.

त्याने शेजारच्या चहावाल्याकडून चहा विकत घेतला.

अर्धा चहा असलेला कप त्याने मला दिला नी कपातला निम्मा बशीत ओतून तो प्यायला."

इतकी वर्षं झाली या घटनेला पण हा चहा कायम कोरला गेलाय माझ्या डोक्यात आणि जिभेवरही!

Tuesday, December 13, 2016

वर्गातले विद्यार्थी मला बोलूच देत नाहीत

विद्यापिठातले एक सहकारी प्राध्यापक भेटले. म्हटलं, "सर, बर्‍याच दिवसात आला नाहीत विभागात?"
म्हणाले, "कसा येणार? माझ्या वर्गातले विद्यार्थी मला बोलूच देत नाहीत!" 

"काय सांगता काय? पण तुम्ही विभागात आले तर प्रश्न येईल ना बोलू देण्या ना देण्याचा?"

" कुलगुरू तर तुमचेच पाहुणे आहेत ना? त्यांच्याकडे का नाही तक्रार करीत? शिवाय तुम्हीच विभागप्रमुख आहात. तुमचे सगळे सहकारीही तुमच्याच बाजुचे आहेत. मग अडचण काय आहे?"

"असं बघा, ही सगळी नापास पोरं आहेत. ती मला शिकवूच देत नाहीत. म्हणून मी विद्यापिठात येतच नाही. सरळ घराजवळच्या बालवाडीत जाऊन शिकवतो."

"सर, पण तुम्हाला पगार विद्यापिठ देतं की बालवाडीवाले? तुमची निवड बालवाडीसाठी करण्यात आलीय का विद्यापिठासाठी?"

त्यावर सर फक्त मधाळ हसले.

मी म्हटलं, "सर मग टारगट पोरांना रस्टीकेट का करीत नाही?"

सर म्हणाले, "त्यासाठीच तर पुर्वतयारी करतोय. आधी ही पोरं नापास आहेत, ती मला शिकवूच देत नाहीत, म्हणून तर मी विद्यापिठात येत नाही, बालवाडीत जातो, वातावरणनिर्मिती नको व्हायला?"
..........................................................................
[गुजराती बृहदकथा, खंड, 1 ला, कथा तिसरी, अहमदाबाद, 2016, पृ.क्र.12345 ]

Sunday, December 11, 2016

एकेरी आणि धमकावणीची भाषा कितपत योग्य?


महाराष्ट्र 1 वाहिनीवरील कालची आणि आयबीएन लोकमतवरील परवाची मराठा आरक्षणावरील चर्चा ऎकताना असे जाणवले की वाहिन्या या चर्चेला मराठा समाजाचे 4 वक्ते आणि इतर एखादाच अशा पद्धतीने निमंत्रित करतात.

परम आदरणीय माजी न्या. बी.जी. कोळसेपाटील महाराष्ट्रातील ख्यातनाम विचारवंत प्रा.डा.रावसाहेब कसबे यांच्याबद्दल चक्क एकेरी भाषेत बोलत होते. "कोण रावसाहेब कसबे?त्याचा काय संबंध?तो काय तज्ञ आहे काय?" ही त्यांची भाषा ऎकून धक्का बसला.विशेष म्हणजे त्याचवेळी मा. कोळसे पाटील त्यांच्या समाजातल्या एका पोरसवदा नेत्याला मात्र "अहो जाहो " करीत होते.

भाजपाचे मा. आमदार आशिष शेलार यांची प्रा.कसबे यांच्याबद्दलची भाषा सत्ताधार्‍यांच्या रितीला धरून अतिशय उद्दाम आणि अवमानकारक होतीच.

काल मा.आमदार विनायक मेटे यांनी तर कडीच केली. ते रावसाहेब कसबे यांच्या समोर जी धमकीची भाषा वापरत होते ती तर अत्यंत निंद्य होती. " कसबे तुमच्यासारख्या विचारवंतांची महाराष्ट्राला गरज नाही. तुमच्या पापाची फळे तुम्हाला भोगावी लागतील" अशा शब्दात ते पुन्हापुन्हा धमकावत होते.

सुत्रसंचालन करणारे आमचे स्नेही वाहिनीचे कार्यकारी संपादक आशिष जाधव त्यांना किमान त्यावर अशा धमकावणीच्या भाषेत बोलू नका अशी सुचना तरी करतील अशी मी शेवटपर्यंत अपेक्षा बाळगून होतो.

मराठा समाजाचे सगळे वक्ते एकत्र मिळून उरलेल्याची कोंडी करतात. त्यांना बोलूच दिले जात नाही.
मतभेद असले तरी सभ्य भाषेत ते व्यक्त करता येणार नाहीत काय?

महाराष्ट्राला बलदंड वैचारिक वारसा लाभलेला आहे. मतभिन्नता, मतभेद, वैचारिक वाद, ज्याला आगरकर "विचारकलह" म्हणायचे त्याची फार मोठी परंपरा आपल्याकडे राहिलेली आहे. फुले - रानडे, टिळक - आगरकर,गांधी - आंबेडकर यांच्या वादातून फार मोठे वैचारिक प्रबोधन झालेले आहे. लोकहितवादी, र. धों. कर्वे, भालेकर, लोखंडे, महर्षि वि.रा.शिंदे आणि आणखी कितीतरी यांनी ही परंपरा श्रीमंत केलेली आहे.

आपल्या आधीही समाज होता, आपल्यानंतरही तो राहणार आहे यान भान ठेवले गेले पाहिजे. वेगळे मत म्हणजे शत्रुत्व हे समीकरण पुढच्या पिढ्यांचे नुकसान करणारे आहे.

फुले-आगरकर - शाहू-आंबेडकरांच्या महाराष्ट्रातील सामाजिक सलोखा अशा पद्धतीने उधळला जात असताना व्यथित व्हायला होते ना?

मराठा समाजातील लेखक - विचारवंतांच्या याबद्दलच्या प्रतिक्रिया काय आहेत? म्हातारी मेल्याचे दु:ख नाही, पण काळ सोकावतोय त्याचे काय?

रावसाहेब कसबे यांच्यासारख्या ज्येष्ठ विचारवंताबद्द्ल अशा भाषेत बोलले जात असताना खटकणारच ना?

बहुजन ऎक्य वगैरे चिराऊ होवो!
......................