Tuesday, February 21, 2017

संवाद व अभिव्यक्तीचे चलन

आज जागतिक मातृभाषा दिन.
भाषा हे संवाद व अभिव्यक्तीचे चलन होय. लोक आपले दैनंदिन व्यवहार भाषेच्या माध्यमातून करतात. ज्ञान, संस्कृती, कला, जगाकडे बघण्याचा स्वतंत्र दृष्टीकोन हे भाषानिहाय वेगवेगळे असू शकतात. भाषा संस्कृतीची जणुकं वाहून नेतात. भाषांना स्वत:चे सार्वभौमत्व असते.
हे विश्व सामान्यपणे 1400 कोटी वर्षांपुर्वी तर आपली पृथ्वी 450 कोटी वर्षांपुर्वी जन्माला आली असे मानले जाते.
माणसाचा पुर्वज 1 कोटी वर्षांपुर्वी जन्मला. पाच लख वर्षांपुर्वीचे आपले पुर्वज व आपण यात महत्वाचा फरक म्हणजे आपण भाषा बोलू शकतो. त्यांना भाषा माहित नव्हती. हावभाव, संगीत, स्वर ही अभिव्यक्तीची माध्यमे टप्प्याटप्प्याने विकसित झाली. भाषांची निर्मिती 70 हजार वर्षांपुर्वी झाली. आपली मराठी भाषा सुमारे 2500 वर्षांपुर्वी जन्माला आली. मुद्रण कलेने मराठी भाषा आणि देवनागरी लिपी टिकण्याची प्रक्रिया गतिमान झाली.
मात्र स्थलांतर, जागतिकीकरण, मराठी भाषकांची उदासिनता आणि पराभूत मानसिकता, जागतिक व भारतीय बाजाराचा मराठीकडे उपेक्षेने बघण्याचा दृष्टीकोन, इंग्रजीचे आक्रमण, परधार्जिणे राज्यकर्ते, केवळ आर्थिक संपन्नतेसाठी आणि दिखाऊ प्रतिष्ठेसाठी इंग्रजीला शरण जाण्यासाठी उत्सुक उच्च मध्यमवर्ग आणि बुद्धीजिवी, नवे तंत्रज्ञान अशा अनेक कारणांनी मराठीवरचे आक्रमण वाढत आहे. मराठी जगेल की मरेल ते मराठी शाळा टिकणार की बंद होणार यावर अवलंबून आहे. ज्या दिवशी मध्यमवर्गाने आणि उच्च मध्यमवर्गाने मराठीचा हात सोडला त्या दिवसापासून मराठीचा वनवास सुरू झाला.

आज जगात 6 ते 7 हजार भाषा असाव्यात. त्यातल्या दोन हजार मरू लागल्यात. मात्र जगात अवघ्या 10 भाषा टिकल्या तरी मराठी टिकेल.
आज संत एकनाथ असते तर ते सात्विक संतापाने म्हणाले असते, " आंग्लवाणी बाजारे केली मग मराठी काय चोरांपासून झाली?"
तर ज्यांच्या आजी - आजोबांची मातृभाषा मराठीच होती, पण ज्यांचे पालक आणि जे स्वत: इंग्रजी माध्यामातून शिकलेत आणि तरिही ज्यांना मराठीचे प्रेम आहे त्या सर्वांना हार्दीक शुभेच्छा.
मात्र आंग्लाळलेल्या ज्यांना इंग्रजीच्या गुलामीचा विशेष अभिमान वाटतो, मराठीची अतिच लाज वाटते, ज्यांना मराठी ही हलकी भाषा आहे, ती ज्ञानभाषा आणि रोजगार देणारी भाषा नाही असे वाटते त्या "कुर्‍हाडीचा दांडा गोतास काळ" असणार्‍यांना वगळून इतर सर्व मराठीप्रेमींना जागतिक मातृभाषा दिनाच्या हार्दीक शुभेच्छा!
[विशेष आभार : डा.गणेश देवी सर]

Thursday, February 16, 2017

वाचक, लेखक, गुणवत्ता आणि लोकप्रियता

जे केवळ रंजक, लोकप्रिय, वाचनीय, सोपे ते सगळे टाकाऊ असते किंवा उलटे तेच थोर असते असे नव्हे
तसेच जे केवळ दुर्बोध असते जड असते म्हणूनच ते श्रेष्ठ वगैरे असते हेही खरे नव्हे. मात्र साहित्य अगर समीक्षा उत्तम किंवा श्रेष्ठ तीच असू शकेल जी निदान वाचनीय, प्रवाही, नेमकी आणि वाचकांना समजेल अशी असेल. ह्या किमान अपेक्शाही जे लेखन पुर्ण करीत नाही ते लेखन थोर वगैरे असेल असे मला वाटत नाही. गुंतागुंतीचा जीवनानुभव व्यक्त करण्यासाठी क्लिष्टच लिहावे लागते हे खरे नाही. उलट सोपे लिहिणेच अधिक अवघड असते. तुकाराम हे त्याचे सर्वोत्तम उदाहरण होय. ..................... प्रवेश पहिला:- पुण्यात पुर्वी मॅजेस्टीक गप्पा होत असत. कोठावळे मोठमोठ्या साहित्यिक,विचारवंत, संपादकांना बोलवित. पंधरा दिवस धमाल असे. एकदा म.टा.चे संपादक गोविंदराव तळवळकर यांची मुलाखत झाली. गोविंदरावांचा व्यासंग दांडगा होता. त्यांचा चक्क दरारा किंवा वचक असे. त्यांना मुलाखतकार प्रा. ग.प्र.प्रधान सरांनी नवाकाळचे संपादक निळकंठ खाडीलकर यांच्या प्रॅक्टिकल समाजवाद या पुस्तकाबद्दल प्रतिक्रिया विचारली. गोविंदरावांनी मोठा विराम घेतला आणि मग म्हणाले, "माफ करा, मी बालवाड्मय वाचत नाही." प्रवेश दुसरा:- आपले माजी राष्ट्रपती डा. के.आर.नारायणन हे 1950 च्या दशकातले इंग्रजी साहित्याचे केरळ विद्यापिठाचे सुवर्णपदक विजेते.त्यांचे पुढील शिक्षण लंडन स्कूल of Economics या जगप्रसिद्ध विद्यापिठात झालेले होते आणि ते तिथले गुणवत्ताधारक होते. एकदा आम्ही काही मित्र, अरूण खोरे, रामनाथ चव्हाण आदी त्यांना दिल्लीला भेटायला गेलो होतो. तेव्हा ते देशाचे उपराष्ट्रपती होते. त्यांनी आम्हाला मराठीतील बेस्टसेलर असलेल्या मृत्यूंजयवर 45 मिनिटे व्याख्यान दिले. शिवाजी सावंत यांचे हे पुस्तक माझेही बालपणातले आवडते पुस्तक असल्याने आम्ही सारे ऎकताना अतिशय आनंदात होतो. त्यांनी बाबूराव बागूल यांची आस्थेवाईकपणे चौकशी केली. मी जेव्हापण मराठीतील नामवंत समिक्षकांना हे सांगतो, तेव्हा ते नाकं मुरडतात. मुदलात ते शिवाजी सावंतांना चांगला लेखकच मानायला तयार नसतात. प्रवेश तिसरा:- समजा अमूकतमूकराव हे मराठीतील अव्वल दर्जाचे लेखक/समीक्षक आहेत. मी त्यांना म्हणालो की, सर, तुमचे अमूकतमूक पुस्तक वाचले. फारच आवडले. तर ते हसतात, माझ्याकडे आस्थेवाईकपणे बघतात. बरं वाटलं तुमचं मत ऎकून असं म्हणतात किंवा निदान सुचवतात.[ अर्थात हे माधुरी पुरंदरे यांना लागू नाही. आपण त्यांना तुमचं पुस्तक आवडलं अस म्हटलं, की त्या आंत्यतिक तुच्छतेने आपल्याकडे बघतात आणि मग कटा आता असं डायरेक्ट सांगतात किमान सुचवतात. तर त्यांचा अपवाद वगळून] प्रवेश चौथा :- समजा अमूकतमूकराव हे मराठीतील अव्वल दर्जाचे लेखक/समीक्षक आहेत. मी त्यांना म्हणालो की, सर, तुमचे अमूकतमूक पुस्तक वाचले. फारसे नाही आवडले. तर ते माझ्याकडे संतप्त होऊन बघतात. 1. तुमचा वकुब काय? 2. तुम्ही माझं सगळं वाचलय का? 3. तुमचं शिक्षण काय? 4. तुमची यत्ता काय?तुमची अभिरूची मुळात थर्डरेट कशावरून नाही? 5. तुम्हाला साहित्यातला काही कळतं का अशी माझ्यावर प्रश्नांची सरबत्ती करतात. मानवी मन मोठं गमतीदार आहे. तुमचं पुस्तक आवडलं म्हटलं की मग कुणालाही हे सांगणाराची पात्रता काय असा प्रश्न पडतच नाही. यांचं शिक्षण काय? अभिरूचीचा दर्जा काय ? हे विचारलं जात नाही पण पुस्तक आवडलं नाही म्हटलं की माणसं एव्हढं का चिडतात? थेट अंगावरच येतात. याला भल्याभल्यांचाही अपवाद का असू नये? प्रवेश पाचवा:- डा.य.दि.फडके भारतीय ज्ञानपिठावर मराठीचे निमंत्रक असतानाची गोष्ट. प्रत्येक भाषेचा प्रतिनिधी आपल्याच भाषेतील साहित्यिकाची सोदाहरण शिफारस करीत असतो. आधीच्या नऊ भाषांच्या निमंत्रकांनी आपापल्या जोरदार शिफारशी केल्यानंतर दहाव्या क्रमांकावर फडके सर उभे राहिले. ते म्हणाले, मी मराठीतील लेखक वि.स. खांडेकर यांचे नाव या पुरस्कारासाठी सुचवतो. अचानक आधीचे नऊजण उभे राहिले आणि म्हणाले, आमची नावे आम्ही मागे घेतो आणि वि.स.खांडेकर यांच्या नावाला पाठींबा देतो. सर पुढे बोलणार तोच उरलेले लोक उभे राहिले आणि म्हणाले आम्हीही याच नावाला पाठींबा देतो. असेच काहीसे डा.भालचंद्र नेमाडे यांच्या बाबतीतही झाले. लेखकांचे नाना प्रकार तसे वाचकांचेही नाना प्रकार. 1. साधारणपणे बाबूराव अर्नाळकर, बाबा कदम, सुहास शिरवळकर, व.पु.काळे, वसंत कानेटकर, आदी असे आवडते लेखक असलेला एक मोठा वर्ग असतो. 2. वि.द.घाटे, विनोबा, र.वा.दिघे, पु.शि.रेगे, दि.बा.मोकाशी, अरविंद गोखले, अत्रे, खांडेकर, गंगाधर गाडगीळ, गो.पु. देशपांडे, शिवाजी सावंत, पु.ल., अण्णाभाऊ साठे, रणजित देसाई, जयवंत दळवी, श्रीं. ना. पेंडसे, बाबासाहेब पुरंदरे, गौरी देशपांडे, पंकज कुरूलकर, कविता महाजन, सानिया, मेघना पेठे, विश्वास पाटील, सुरेश भट, वीणा गवाणकर, आशा बगे, राजन गवस, आनंद यादव, अनिल अवचट, रत्नाकर मतकरी, गो.नि.दांडेकर, ह.मो.मराठे, राजन खान, संजय सोनवणी, सतिष तांबे आदींचा चाहता असलेला एक वर्ग असतो. 3. जयंत पवार, आसाराम लोमटे, मिलिंद बोकील, भारत सासणे, अरूण साधू, संजय भास्कर जोशी, रंगनाथ पठारे, भालचंद्र नेमाडे, विजय तेंडूलकर, महेश एलकुंचवार, केशवसुत, ग्रेस, चित्रे, कोलटकर, भाऊ पाध्ये, सुर्वे, मर्ढेकर, साने गुरूजी, नरहर कुरूंदकर, दुर्गाबाई, कसबे, ढसाळ, कोलटकर, शहाणे, बागूल, दया पवार, उद्धव शेळके, मालतीबाई व विश्राम बेडेकर, त्रिं.ना.अत्रे, वरसईकर गोडसे भटजी, य.दि.फडके, रेगे, तर्कतीर्थ, भा. ल. भोळे, व्यंकटेश माडगूळकर, विंदा, कुसुमाग्रज, इंदिरा संत, शाम मनोहर आदींना मानणारा एक वर्ग असतो. आता वाचकांचे असेच वर्ग असतात असे नाही. 1 ते 3 यातले काहीजण घेऊन केलेले वेगळे मिश्रण आवडणारेही असतातच. [वि.सु. ही यादी केवळ नमुन्यादाखल आहे. अशी किमान आणखी 500 नावे यात घ्यायला हवीत, याची नम्र जाणीव प्रस्तुत लेखकाला आहे.] तर मुद्दा असा की थेट हाल, हरीभद्र, प्रवरसेन, उद्योतन सुरी, चक्रधर, ज्ञानेश्वर, नामदेव, एकनाथ, तुकाराम, ते विंदा, नेमाडे, चित्रे, कोलटकर, लक्ष्मीबाई टिळक, भाऊ पाध्ये, जी.ए. यांचे साहित्य आपल्याला सहज समजते आणि आवडतेही असे म्हणणारे असंख्य असतात. अच्युत गोडबोले, नरहर कुरूंदकर, रावसाहेब कसबे, आ.ह.साळुंखे, वसंत पळशीकर, गो.पु. देशपांडे,म वा धोंड  आपल्याला समजतात पण हरिश्चंद्र थोरात, ग्रेस, चिं.त्र्यं. खानोलकर, शरद पाटील असे लोक फार जड वाटतात, दुर्बोध वाटतात असे म्हणणाराही वर्ग आहे.
याचा अर्थ जे केवळ रंजक, लोकप्रिय, वाचनीय, सोपे ते सारेच टाकाऊ असते किंवा उलटे तेच थोर असते असे नव्हे तसेच जे केवळ दुर्बोध असते जड असते म्हणूनच ते श्रेष्ठ वगैरे असते हेही खरे नाही. मात्र साहित्य अगर समीक्षा उत्तम किंवा श्रेष्ठ तीच असू शकेल जी निदान वाचनीय, प्रवाही, सोपी, नेमकी आणि वाचकांना समजेल अशी असेल. ह्या किमान अपेक्शाही जे लेखन पुर्ण करीत नाही ते लेखन थोर वगैरे असेल असे मला वाटत नाही. गुंतागुंतीचा जीवनानुभव व्यक्त करण्यासाठी क्लिष्टच लिहावे लागते असे नाही. किंबहुना सोपे लिहिणेच अधिक अवघड असते. तुकाराम हे श्रेष्ठ तरिही सुबोध लेखनाचे सर्वोत्तम उदाहरण होय. आताशा एक नवीन वर्ग तयार होतोय. काहीसे भाषक दहशतवादी असे या विद्वानांचे वर्तन असते. चारदोन परदेशी विचारवंत तोंडी लावायला घ्यायचे, जाणीवपुर्वक दुर्बोध पारिभाषिक शब्द वापरायचे, व्यामिश्र अनुभव देण्याच्या नावाखाली कमालीचे रटाळ, पल्लेदार, निरर्थक आणि गुंतागुंतीचे असे अजब मिश्रण करून लिहायचे, ते ज्यांना समजते, आवडते तेव्हढाच श्रेष्ठ अभिरूचीचा वर्ग. बाकी सगळे अडाणी, गावठी, देशीवादी, तिसर्‍या दर्जाचे वगैरे, विशेष म्हणजे वकुब नसलेले! असे ते मानतात. बरे असे मानणारे हे भले लोक कंपूनिशी सगळी विद्यापीठीय अभ्यास मंडळे, पाठयपुस्तक निर्मिती मंडळं, सर्व पुरस्कार समित्या अशा पदांवर प्रमुख ठिकाणी असल्याने त्यांची टेरिफिक दहशत असते. त्यांच्याविरूद्ध "ब्र" उच्चाराल तर साहित्य विश्वातून बहिष्कृत केले जाल. त्यामुळे या दुर्बोध आणि पोझ घेऊन लिहिणारांना दुखवायला सहसा कोणीही तयार नसते. ती साहित्यिक आत्महत्त्याच व्हायची ना! प्रवेश शेवटचा :- मराठीला चार ज्ञानपिठ पुरस्कार आणि एक मुर्तीदेवी पुरस्कार मिळाला. दिवंगतांपैकी किमान जी.ए., दुर्गाबाई, तर्कतीर्थ, भाऊ पाध्ये, व्यंकटेश माडगूळकर, तेंडूलकर, चित्रे, ढसाळ, रा.चिं.ढेरे, इंदिराबाई, य.दि.फडके, गंगाधर गाडगीळ, गो.पु. देशपांडे यांना ज्ञानपिठ पुरस्कार मिळायला हवे होते. पण नाही मिळाले. का? तेंडूलकरांच्या नावाचा ज्ञानपिठ पुरस्कारासाठी विचार चालू असताना, त्यावेळचे मराठीचे जे निमंत्रक होते त्यांनीच या नावाला तीव्र विरोध केल्याचे समजते. त्या निमंत्रकांची एकदा भेट झाल्यावर मी त्यांना म्हटलं, काहो तुम्ही तेंडूलकरांच्या नावाला विरोध केला हे खरे आहे का? ते हसले. म्हटलं मग तुमचं स्वत:चं तरी नाव सुचवायचं होतं तुम्ही. ते म्हणाले, स्वत:चं नाव सुचवायची नियमात तरतूद नाही. मी म्हटलं, मग तुम्ही तुमचं नाव सुचविल अशा तुमच्या चेल्याला तिथे नेमायचं. परत ते हसले आणि म्हणाले, काय सांगावं, इथे हो म्हणाला बेटा आणि नाहीच सुचवलं माझं नाव तर काय घ्या? मी म्हटलं, म्हणजे जोवर तुम्ही तिथे आहात तोवर इतर मराठी माणसाला तो पुरस्कार तुम्ही मिळू देणार नाही आणि दुसरी व्यक्ती तिथे निमंत्रक झाल्याशिवाय मराठीला तो मिळणार नाही. सबब तुम्ही ** गेल्याशिवाय मराठीला हा पुरस्कार मिळणार नाही. ...........................

Wednesday, February 15, 2017

पुढच्या वेळी आलास की नक्की घरी ये!


टेल्को होस्टेलचे दिवस हा एक अविस्मरणीय काळ होता. मंतरलेले दिवसच.
1979 ते 1981 अशी दोन वर्षे अगदी धमाल गेली.
सिनियर मंडळी अगदीच फालतू कारणं सांगून त्रास द्यायची. रॅगिंग करायची. मी डायरेक्ट रेक्टरकडे तक्रार केली. इनामदार नावाचे कडक रेक्टर होते. त्यांनी सगळ्यांना रात्री एकत्र केलं आणि म्हणाले, हा म्हणतोय, सिनियर रॅगिंग करतात. काय रे खरच असं करता तुम्ही?
मला म्हणाले दाखव कोण कोण रॅगिंग करतो ते. प्रसंग फारच कठीण होता. पण आता माघार घेऊन चालणार नव्हतं.मी ती मुलं दाखवली. सरांनी त्यांना मुंबई-पुणे साफसफाईची पनिशमेंट लावली. मी टरकलो होतो.
ते आता माझा बदला घेतील म्हणुन.
तर दुसर्‍या दिवशी ते जवळ आले नी म्हणाले, काय यार तू पण. अशी तक्रार करतात व्हयरे! चल तुला आत्ता शिक्षा. दररोज सगळे पेपर वाचून काढायचे.
त्यांना काय माहित माझ्यासाठी मुळी ही शिक्षा नव्हतीच. मात्र महिनाभरात सारे एकमेकांशी गोळ्यामेळ्याने वागू लागले.
मला व्यायाम फारसा आवडायचा नाही. आमच्याकडे शिस्त अतिशय कडक .शिट्टी वाजली की धावतच मैदानावर जमलं पाहिजे. सकपाळ नावाचे मिल्ट्रीमॅन पिटीटीचर होते. माणूस करड्या शिस्तीचा. जाम तंगवायचे.
एकदा त्यांना मनपाला एक पत्र लिहायचं होतं. मी ते त्यांना लिहून दिलं. तेव्हापासून मला जमेल तशी सूट ते द्यायचे. मी त्यांची कार्यालयीन कामं सांभाळायचो. त्यानिमित्ताने रजिस्टरमध्ये घालून कथा कादंबर्‍यांची पुस्तकं वाचायचो.
माझा एक रूम पार्टनर मुंबईचा होता. खूप मनस्वी आणि बुद्धीमान होता. आईवडीलांचा एकुलता एक. त्याचे आईवडील पण खूपच मायाळू. भेटायला यायचे तेव्हा सर्व रूमपार्टनरसाठी मिठाई आणायचे.
माझं पुस्तकप्रेम बघून त्यानं एकदा मला त्याला प्रेमपत्र लिहून द्यायची गळ घातली. मी लिहून दिलं. मग काय माझ्याकडे ते नियमित कामच लागलं. तो फार हळवा होता.भाबडा होता.खूप जिव होता त्याचा तिच्यावर.
पण त्यांची जात वेगळी होती म्हणुन तिच्या आईवडीलांनी तिचं दुसर्‍याशी लग्न करून दिलं. तो खूप रडला. मीपण...
खुप लागलं त्याला ते. पुढच्या गुरूवारी तो मुंबईला घरी गेला.आईवडीलांना भेटला आणि त्याने त्यादिवशी लोकलखाली आत्महत्त्या केली. गिरिष कायमचा चटका लावून गेला.
माझा रूम पार्टनर कडूलकर चांगला कवी होता. त्याला आख्खे सुरेश भट पाठ होते. एकदा भटांची पुण्यात मैफिल असल्याची जाहीरात आम्ही वाचली. रेक्टरना भेटून परवानगी मागितली तर ते म्हणाले, अधिकृतपणे उत्तर म्हणाल तर नाही, पण तुम्ही असं करा गुरूवारी पुण्यात कंपनी बसने गेलात की परतताना बस चुकली असं फोनवरून कळवा. कार्यक्रम करून दहाच्या आत रूमवर या. मात्र त्यापेक्षा उशीर करू नका. आणि मुख्य म्हणजे बाहेरची काही तक्रार येता कामा नये. काही गडबड झाली तर मी परवानगी दिलेली नाही हे लक्षात ठेवा.
आमचा एक वयाने मोठा एफ.टी.ए. [सिनियर] म्हणाला, काळजी करू नका, रात्री माझ्या रूमवर राहा. सकाळी कंपनी बसने सुममध्ये हजर.
आम्ही चौघे कार्यक्रमाला गेलो. भटांनी त्या दिवशी बहार आणली. कार्यक्रम इतका रंगला की बस्स. संपायला रात्रीचा एक वाजला. आमचं वेळेकडं लक्षच नव्हतं.
कार्यक्रम संपल्यावरच भानावर आलो. ज्याच्या घरी मुक्कामी जायचं होतं, तो ऎनवेळी म्हणला, एक अडचण आहे यार. आमच्या घरी रंगकाम काढलय. त्यामुळं तुम्ही आता दुसरीकडे व्यवस्था बघा. आम्ही हादरलो. आता रात्रीचं 1 वाजता कुठे जाणार?
कडल्या म्हणला, चला चालत शिवाजीनगरला जाऊ. जी मिळेल ती गाडी घेऊ अन सरळ होस्टेलला जाऊ.
शिवाजीनगरला गेलो तर शेवटची गाडी गेली असून आता तीनसाडेतीनतास गाडीच नसल्याचं समजलं. मग काय आम्ही रेल्वेच्या प्लॅटफार्मवरच मैफिल जमवली. कडल्यानं आख्खी रात्र सुरेश भट, बा.भ.बोरकर, ग्रेस, आरती प्रभू असे सारे कवी साक्षात आमच्या भेटीला आणले. पहिली लोकल घेऊन आम्ही पिंपरीला आणि तिथून होस्टेलला विनोबा भावे एक्सप्रेसने पोचलो तर गेटवरच सकपाळ सर! काय रे एव्हढ्या पहाटे कुठे फिरताय?
आम्ही टरकलो.
मी म्हणलं, सर ते सुरेश भट आलेते ना तर त्यांना भेटायला गेल्तो. तेही भटांचे फॅन होते. म्हणाले, तिकिटं दाखवा. आम्ही तिकिटं दाखवली. म्हणाले,पळा आणि कुठे वाच्यता करू नका. आणि हो, पुन्हा कार्यक्रम असेल तर मला पण सांगा. मी पण येतो.
पुढे तोच तो आमचा सिनियर मला नेहमी म्हणायचा, अरे यार घरी ये एकदा तुझं ते बी.ए.चं सुवर्णपदक घेऊन. माझी मुलगी भारी हुशार आहे. तिला मी तुझ्या सुवर्णपदकाबद्दल बोललो तर म्हणाली, मला बघायचय.
तो पुन्हा पुन्हा आग्रह करीत होता, पण जाणं काही झालं नाही.
एकदा गुरूवारी आप्पा बळवंत चौकात मी पुस्तकं घेताना त्यानं मला पाहिलं. आम्ही बोलतबोलत शनिवारवाड्यापर्यंत चालत आलो.
मी म्हटलं, अरे पण तू इकडे कसा?
म्हणाला, वर बघ, ती तिसर्‍या मजल्यावरची कपडे वाळत घातलेली खिडकी दिसतेय ना ते माझं घर. त्यानंतर सुमारे तासभर तो माझ्याशी उन्हात गप्पा मारत उभा होता. उन्हाचा चटका फारच जाणवायला लागला, तसं मी म्हटलं, चल मी निघतो आता. तर तो म्हणाला, असं म्हणतोस, बराय मग. पुढच्या वेळी आलास की नक्की घरी ये!!
............................

यदिसरांसोबत..


ख्यातनाम संशोधक डा.य.दि.फडके सर साहित्य संस्कृती मंडळाचे अध्यक्ष असताना मंडळाच्या वतीने देण्यात येणार्‍या जीवन गौरव पुरस्कारासाठी जुन्या जमान्यातील एक लेखिका आणि राम नगरकर यांची निवड करण्यात आली. सर म्हणाले, आपण या मान्यवरांच्या घरी जाऊन त्यांची रितसर संमती विचारू. ती मिळाल्यावरच पुरस्काराची घोषणा करू.
लेखिकाबाई पुण्यातल्या मंडईजवळ राहायच्या. त्यांचं घर शोधण्यात खूप वेळ गेला. रस्ता इतका अरूंद की सरांची अ‍ॅंबॅसिडर अडकून पडली.
एका सायकल दुकानदाराने मदत केली. दुपारची वेळ. उन्हाळ्याचे दिवस. अचानक मोठा आवाज झाला. रस्त्यावरून जाणार्‍या एकाच्या सायकलचे टायर बर्स्ट झालेय असे वाटले.. दुकानातला नोकर खोखो हसायला लागला. त्या सायकलस्वाराचा चेहरा पडला. काही क्षणानंतर त्याच्या लक्षात आले की आपण वरमायचे काही कारण नाही. आपला टायर व्यवस्थित आहे. मात्र आता आधी जो हसत होता त्याचा चेहरा पडला. कारण तो ज्या सायकलमध्ये हातपंपाने हवा भरीत होता तोच टायर फुटला होता. सर, म्हणाले, बघितलस, दुसर्‍यावर हसणं किती सोपं असतं, अशी स्वत:ची फजिती झाल्यावर कोणी हसेल का यापुढे?
आम्ही लेखिकाबाईंच्या घरी गेलो. यदिसरांची आणि बाईंची जुनी ओळख होती. सरांनी त्यांना मंडळाने त्यांची निवड केल्याचे सांगितले. पुरस्काराची रक्कम,पुरस्कारात कायकाय देतो हे सगळं सांगितलं. बाई म्हणाल्या, पुरस्कार स्विकारायचा की नाही याचा मला विचार करावा लागेल. सर म्हणाले, काहीच हरकत नाही. तुम्ही विचार करा, आठवड्याभराने आमचा मंडळाचा माणूस येईल त्याच्याकडे निरोप/निर्णय सांगा.
आम्ही रामभाऊंकडे निघालो.
सर म्हणाले, बघितलस, बाईंना पुर्वसुचना देऊन भेटलो, तरी बाईंनी कसे आढेवेढे घेतले. या पुणेकरांचं एक विशेष वाटतं, उन्हातान्हात घरी आलेल्याला साधं पाणीसुद्धा विचारत नाहीत. मला तहान लागली होती,पण असं पाणी कसं मागणार ना?
राम नगरकर लोकमान्यनगरमध्ये राहायचे.राधाबाईंनी अतिशय आपुलकीने स्वागत केले. पाणी दिलं. "चहा घेणार, सरबत चालेल की कोल्ड्रींक मागवू?" असं सरांना विचारलं. एव्हाना संध्याकाळची चहाची वेळ झालेलीच होती. सर म्हणाले, "कशाला त्रास घेता? असू द्या." राधाबाई म्हणाल्या, "साहेब मी यातलं काय चालेल ते विचारलंय, काहीतरी तर घ्यावंच लागेल."
आम्ही चहा चालेल असं सांगितलं. राधाबाईंनी केलेला चहा फक्कड होता. मी यदि सरांची राधाबाईंना ओळख करून दिली. रामभाऊंची चौकशी केली तर ते शूटींगसाठी कोल्हापूरला गेल्याचं राधाबाईंनी सांगितलं.
मला म्हणाल्या, "काय काम काढलस बाबा आज?"
सरांनी पुरस्काराची माहिती दिली. संमती विचारली. राधाबाई मला म्हणाल्या," हे साहेब काय विचारत्यात बाबा?"
मी म्हणलं, "सर विचारतात संमती म्हणजे पुरस्कार घेणार की नाय ते रामभाऊंना विचारून कळवा."
राधाबाई म्हणाल्या, "या बया, आन हे काय, असं बक्षिसाला कुणी नाय म्हणत असतं व्हय?"
"काय विचारायचीबिचारायची गरज नाय. म्या सांगते ते व्हय म्हणत्याल. कायतरी सोंगं आपली."
सर मला म्हणाले, " हे असं असतं नितळ मन. आपण आधी ज्यांच्याकडे गेलो होतो, त्याही होच म्हणणार, पण मानभावीपणानं आधी विचार करून सांगते वगैरे म्हणणार."
आम्ही निघालो तेव्हढयात रामभाऊ कोल्हापूरहून आले. आम्हाला त्यांनी थांबवलं. आता जेवूनच जा म्हणाले. आमच्या गप्पा चालू होत्या, तोवर राधाबाईंनी पोहे केले.
सरांनी विषय काढायच्या आत राधाबाईच म्हणाल्या, "आयकलं काहो? तुम्हाला बक्षिस देणारेत हे साहेब.आणि विचारत्यात घेणार का नाय ते? आता बक्षिसाला कोन नाय म्हणतं काय? काय तरी खूळ आपलं."
रामभाऊ म्हणाले, "सर, माझी संमती राधाबाईंनी दिलेलीच आहे. एकच विनंतीय. माझा सत्कार कराल तव्हा राधाबाईला पण एक पुष्पगुच्छ द्या."
सर म्हणाले, "ते सांगायची गरजच नाय. आम्ही त्यांनाही साडीचोळी देणारच आहोत."
राधाबई हरखल्या. म्हणाल्या, "अहो, आमच्या या येड्याचं करताय नव्हं, माझं आणि वेगळं कशाला?"
....................................

शांताबाई...



मला शांताबाईंचं लेखन खूप आवडायचं. त्यांनी केलेला अनुवाद "चौघीजणी" तर मला खूपच आवडलेला.

कमलताई आणि शांताबाई सख्ख्या मैतरणी.

एकदा कमलताईंनी मला शांताबाईंच्या पेन्शनचं काम अडलेलं सांगितलं. मी शांताबाईंना भेटून माहिती घेतली तर त्या मुंबईच्या एम.डी. महाविद्यालयात प्राध्यापक होत्या. निवृत्त होऊन दहाबारा वर्षे होऊनही त्यांना पेन्शन मिळत नव्हती. त्या म्हणाल्या, "मी हेलपाटे मारून वैतागलेय. ते लोक परतपरत पैसे मागतात. माझी केस सरळ असून मी परत पैसे का द्यावेत?"

मी म्हटलं, "काय सांगताय? तुमच्या सारख्या प्रसिद्ध लेखिकेकडे ते लोक पैसे मागतायत? परत मागतायेत म्हणजे एकदा पैसे देऊन झालेत?"

त्या म्हणल्या, "अरे होना. माझे एक सहकारी म्हणाले, बाई सगळ्याच पेन्शनधारकांना पैसे हे द्यावेच लागतात. नाहीतर कामच होणार नाही."

"माझे हे सहकारी मोठे लेखक, मी म्हटलं तुम्हीच हे पैसे घ्या आणि द्या त्यांना काय ते एकदाचे करा. मी त्यांना पैसे दिले. पण तरीही माझं काम काही झालंच नाही."

त्यावेळी कुमुद बन्सल या शिक्षण सचिव होत्या. मी त्यांना भेटून शांताबाईंची केस सांगितली. कागदपत्रे दाखवली.

कुमुदताईंनी स्वत: ए.जीं.शी बोलल्या. त्या म्हणाल्या राज्यातल्या एव्हढ्या मोठ्या व्यक्तीचं काम तुम्ही लोकांनी करू नये हे फारच खेदजनक आहे." त्यांनी तांत्रिक अडचणी सोडवल्या.

शांताबाईंना पेन्शन मिळू लागली. त्यांना नियमित उत्पन्नाचे दुसरे साधन नव्हते.

त्या जाम खूष झाल्या. मला त्यांनी मी नको नको म्हणत असताना स्वत: भजी करून खायला घातली.

त्या काळात मे महिन्यात पुण्यात मॅजेस्टीक गप्पांचा कार्यक्रम जोरदार व्हायचा.
शेवटच्या दिवशी निवडक लोकांना आमरस पुरीचं जेवन असायचं.

त्या दिवशी पुण्यात रिक्षावाल्यांचा संप होता.

शांताबाईंना एका लेखिकेने सोडलं मॅजेस्टीकवर. पण पुढे त्या लग्नाला गेल्या. आता परत कसं जायचं याची शांताबाईंना काळजी लागलेली. मी म्हणलो, मी सोडतो माझ्या स्कूटरवरून." त्या म्हणल्या " नको रे बाबा. मला स्कूटरची फार भिती वाटते. एकदा मी स्कूटरवरून पडले. तेव्हापासून मी स्कूटरचा धसका घेतलाय. मी बसत नाही."

मी म्हणलं, "तुम्ही काळजी करू नका. मी खूप जपून आणि हळूहळू नेतो."
त्या काही तयार होईनात. मग मी काही मागे हटेना.

शेवटी त्या कशाबशा तयार झाल्या.त्यांनी सतरा अटी घातल्या. मी आपला प्रत्येक अटीला हो म्हणत होतो.

त्यांचा स्कूटरवर बसण्याचा एक कार्यक्रमच झाला. त्या बसताना खूप घाबरत होत्या. कितीतरी वेळ त्या उभ्याच होत्या. मी स्कूटर स्टॅंडवर लावली. त्यांना बसवलं. मग स्कूटर स्टार्ट केली तर त्या ओरडायला लागल्या. रस्त्यातले आजुबाजूचे लोक बघायला लागले. त्यांना वाटलं, मी कोणातरी अनोळखी वृद्ध बाईला पळवूनच नेतोय. प्रसंग अनावस्था होता. मी म्हणलं, "शांताबाई, अशानं लोक मला मारतील ना!"

मग त्या हसायला लागल्या. लोकांना म्हणाल्या, "काय बघताय? तमाशा आहे काय? चला निघा. माझा मुलगाय हा!"

मी शून्याच्या स्पीडनं स्कूटर चालवत होतो. शांताबाई मला घट्ट धरून बसल्या होत्या. त्यांची भिती काही जाईना.

मी म्हणलं, "शांताबाई, नविन काय वाचताय?" ही जादू लागू पडली. त्या बोलायला लागल्या की रसवंती बाहेर पडायची. त्या सांगत राहिल्या आणि त्यांची भिती केव्हा आणि कुठे पळाली ते त्यांनाही कळलं नाही.

मला म्हणाल्या, "शनिपारावर थांबव गाडी. मी दुकानातून काही नवी पुस्तकं घेते. मला त्यांनी नवं कायकाय वाचलस म्हणून विचारलं. मी त्यांना एक होता कार्व्हर भन्नाट असल्याचं बोललो. आणखीही काही नावं सांगितली. आम्ही पुस्तक दुकानात गेलो. त्या कादंबर्‍या, कथासंग्रह, कवितासंग्रहाची नावं सांगू लागल्या. मी त्यांना कार्व्हरचा परत परत आग्रह धरत होतो, पण त्या काही बधेनात. मला राग आला. त्या म्हणाल्या, " आता माझं वय झालं. अरे या वयात आता लाईट वाचते मी. वैचारिक अगदी नको वाटतं."

मी म्हणालो, " अहो ते छानय. अजिबात जड नाही. नक्की आवडेल तुम्हाला." मग केवळ मला बरं वाटावं म्हणून त्यांनी कार्व्हर घेतलं.

आम्ही शून्याच्या स्पीडनं निघालो. सुमारे तासाभराने आम्ही त्यांच्या सातारा रोडच्या घरी पोचलो.
त्यांचा भाऊ दारातच त्यांची वाट बघत होता. तो धावतच आला.

शांताबाईंना माझ्या स्कूटरवरून उतरताना बघून ते जाम भडकले. "तुला काही अक्कल आहे की नाही, पडलीबिडली असतीस म्हणजे?" ते ओरडू लागले. शांताबाई आपल्या गालातल्या गालात हसत होत्या. म्हणाल्या, "पण नाही पडले ना? यानं अगदी जपून आणलं." तरिही त्यांच्या भावाची सरबत्ती काही थांबेना.

मला म्हणाले, कुठे राहता तुम्ही?

मी म्हणालो, पिंपरीला.

म्हणाले, किती उलटं यावं लागलं यांना, सातारा रोडला. शांता, तुला काय कळतं की नाही.

चला आता जेवन करूनच जा.

आमचं जेवन झालेलं होतं.

त्यांचा राग गेलेला बघून मी सटकलो.

पुढच्या आठवड्यात त्यांची भेट झाली तेव्हा आवर्जून म्हणाल्या, अरे ते कार्व्हर फारच गोड आहे. काय मस्त लिहिलय तिनं. मला खूप म्हणजे खूपच आवडलं बघ."

म्हणाल्या, "मी तुझ्या स्कूटरवर बसले होते हे माझ्या ओळखीतल्या कोण्णाकोण्णाला खरं म्हणून वाटतच नाही. मी श्रीपुंना सांगितलं तर त्यांना वाटतं मी फेकतेय. आता तूच मला सांग मी बसले होते की नाही तुझ्या स्कूटरवर? मी आता तुझीच साक्ष काढणार आहे. आणि खरंखरं सांग, मी कुठे घाबरले होते? उगीचच मला नावं ठेवतात. भित्री म्हणून!"

Tuesday, February 14, 2017

उठ लगा, पुण्याचं पाव्हणं बोलत्याती.


5 मार्च 1989 ला माझं पहिलं पुस्तक पु. ल. देशपांडे यांच्या हस्ते प्रकाशित झालं. म.टा.च्या रविवार पुरवणीत गोविंद तळवलकर यांनी पुस्तकाचं कौतुक करणारं अर्धापान परीक्षण लिहिलं. टाइम्समध्ये दिलीप पाडगावकर, लोकमतमध्ये बाबा दळवी यांनी पुस्तक उचलून धरलं. भाषणाची खूप निमंत्रणं यायला लागली.
माझ्याकडे तेव्हा फोन नव्हता. पत्राने/तारेने निमंत्रणं यायची. अकलूजच्या एका मंडळानं खूप आग्रह केला. लागोपाठ तीन पत्रं आली. त्यांनी कळवलं की माझ्या भाषणाच्या कार्यक्रमाचे अध्यक्ष तत्कालीन मंत्री नामदार विजयसिंह मोहिते पाटील असतील. त्यांची तारिख मिळाली की संयोजक मला तार करतील.
मी एका कार्यक्रमाहून रात्री 11 वाजता घरी पोचलो तर घरी अकलूजकरांची तार आलेली, उद्या कार्यक्रम आहे. संयोजकांनी तारेत वेळ मात्र लिहिली नव्हती. मंत्र्यांचे काय ते कदाचित सकाळची पण वेळ देतील म्हणुन मी पहाटेच उठलो. स्वारगेटला गेलो. माळशिरस मार्गे अकलूज गाडी मिळाली. तो रूट दूरचा निघाला. जवळचा / दूरचा मार्ग अशी काही माहितीच नव्हती. दुपारी उशीरा अकलूजला पोचलो. एस.टी. स्टॅंडच्या जवळच डा. राजेंद्र व्होरा सरांचा भला मोठा वाडा दिसला. ते गावीच होते. त्यांनी प्रेमानं विचारपूस केली. चहापाणी दिलं. त्यांना संयोजक माहित होते. त्यांनी संयोजकांना फोन केला. तर कार्यक्रम संध्याकाळी असल्याचं समजलं. संयोजक म्हणाले, कार्यक्रमाची तयारी झाली की आम्ही घ्यायला येतो. तुम्ही तिकडॆच थांबा.
मी सरांशी गप्पा मारत बसलो. संध्याकाळचे सहा वाजले तरी आयोजकांचा पत्ता नव्हता. मी स्वत:च कार्यक्रमाच्या ठिकाणी गेलो. बघतो तर काय, दोघेतिघेजण सतरंज्या टाकत होते. मी म्हटलं, मंत्री येणार आणि तयारी कशी नाही?
ते म्हणाले, अचानक मंत्र्यांना अर्जंट मुंबईला जावं लागलय. ते येऊ शकत नाहीत. पण तुमचा कार्यक्रम होणारेय. तुम्ही बसा. लाऊडस्पीकर लावला गेला. अंधार पडला तरी लोक काही जमेनात. माझी आजची रजा झालेली होती. मला किमान दुसर्‍या दिवशी तरी नोकरीच्या ठिकाणी [टेल्कोत] हजर होणं आवश्यक होतं.
संयोजक मात्र अगदी निवांत होते. ते म्हणाले, ग्रामीण भागात असच असतं. लोकं शेतातून कामावरून आल्यानंतर गाईम्हशींचं दुध काढतात, चहापाणी करून मगच कार्यक्रमाला येतात. आठ साडेआठला आपण नक्की सुरू करू.
मी अजिजीनं त्यांना परतीच्या प्रवासाची व्यवस्था करायची विनंती केली. ते म्हणाले, काही काळजी करू नका. आम्ही दोन मोटारसायकली तयारच ठेवतो. तुमचं भाषण झालं की 2 घास खा. टेंभुर्णी इकडनं अगदी जवळच आहे. तुम्हाला तिकडून हायवेवरून पाचपाच मिनिटांनी पुण्याला जाणार्‍या गाड्या मिळतील.
मी निर्धास्त झालो. एकदाचे लोक जमले. दहा वाजता कार्यक्रम सुरू झाला.
पंचक्रोशीतील पुढारी, स्थानिक वक्ते असे बोलताबोलता अकरा वाजले. मी सारखा चुळबूळ करीत होतो.
अध्यक्ष मला म्हणाले, आज गावात आमचे जावई आलेत. त्यांना बोलायला दिले नाही तर ते रुसतील. शेवटी मुलीचा प्रश्न आहे.
जावई शिवाजी विद्यापिठात प्राध्यापक होते. ते दीड तास झाला तरी भाषण काही थांबवितच नव्हते.  चिठ्ठ्या देऊदेऊ अध्यक्ष कंटाळले. जावई फुल फार्मात होते. शेवटी एक वाजता माझा धीरच सुटला. मी उठलो आणि जावयांमागे जाऊन उभा राहिलो. ते चिडले. म्हणले, पुणेकर वक्ते लईच आघाव असतात, त्यांना दम म्हणून निघत नाही. वगैरे.... मला निमुटपणं सारं ऎकून घ्यावं लागलं.
शेवटी एकदाचा माझा नंबर लागला आणि माईक हातात आला तेव्हा रात्रीचा सव्वाएक वाजला होता. सकाळपासून मी फक्त चहावर होतो. जाम अ‍ॅसिड उसळलेलं होतं. एव्हाना मैदानातली निम्मी गर्दी कमीच झालेली होती. तोवर बरेच श्रोते डुलक्याही मारू लागले होते. संयोजकांनी काय करावं?
त्यांनी बादलीभर पाणी आणलं, आणि झोपलेल्यांच्या तोंडावर ते पाणी मारू लागले. "ए, सट्व्या, उठ लगा. पुण्याचं पाव्हणं बोलत्याती. उठ! आपल्या गावची अशानं काय इज्जत राहील." दहावीस जण उठून बसले.
सगळेमिळून साठ सत्तर लोक असतील.
मी अवघ्या अर्ध्या तासात उभ्या महाराष्ट्राचं प्रबोधन वगैरे करून खाली बसलो.
अध्यक्षीय भाषण, आभार प्रदर्शन यानंतर सभा संपली.
मोटरसायकलवाले कुठेयत म्हणून मी चौकशी केली.
संयोजक म्हणले, त्याचं कायय की एक मोठा प्राब्लेम झालाय. एकजण पिऊन टाईट आहे. दुसरा एकटा यायला घाबरतोय. इकडे रस्त्याच्या कडेला सगळीकडे उस अस्तोय. दरोडेखोरांनी लई हैदोश मांडलाय. नुसतं लुटून सोडत नाहीत. जिवं मारूनच टाकतात. तुमच्या गॅरंटीवर जात असाल तर ठिकय. आम्ही काय तुमचा जीव धोक्यात घालावा असं म्हणणार नाय. उद्या सकाळी मात्र आम्ही तुम्हाला नक्की सोडतो. शब्द म्हणजे शब्द.
सरपंच म्हणाले, तसं कशाला, मी पहाटेच माझ्या जीपनं पुण्याला निघतोय. सरांना पाक पुण्यातच नेऊन सोडतो.
तोडगा छानच होता.
आम्ही सरपंचांच्या फार्म हाऊसवर पोचलो. सरपंच म्हणाले, पडा वाईच. एक डुलका काढा. पहाटे पाचला निघूच आपण. मला अंगणात उघड्यावर मस्त चांदण्यात कधी डोळा लागला कळलंच नाही.
विशेष म्हणजे बरोबर पाचला जाग आली. मी सरपंचांना उठवलं. ते म्हणले, निघूच. एव्हढी काय घाई करताय. मला ड्युटीवर पोचायचं होतं. मी टक्क जागा. शेवटी सरपंच ऊठले. त्यांनी घरातल्या मंडळींना उठवलं. पाणी तापवून सगळ्यांच्या आंघोळी सुरू झाल्या.
माझी चुळबूळ बघून सरपंच म्हणाले, त्याचं कायय की, मुलगी बघायला पुण्याला जायचा कारेक्रम हाये. बाया मान्सांचं उरकलं की निघूच.
मी चडफडत होतो. शेवटी बायकापोरांचं उरकून सकाळी सात वाजता जीप एकदाची पुण्याला निघाली.
इंदापूरच्या जवळ आली आणि डिझेल संपले. जवळ एक पंप होता. डिझेल भरून गाडी पुढं निघाली.
हायवेला येताच मागचा टायर पंक्चर झाला.
जवळपास पंक्चर काढायची सोय नव्हती. ड्रायव्हर चाक काढून घेऊन इंदापूरला गेला. बर्‍याच वेळाने पंक्चर काढून घेऊन आला. एव्हाना अकरा वाजले होते. आता मला हाफ डे सुद्धा मिळणार नव्हता.
भिगवणला रस्त्यात दुपारच्या जेवणात तासभर गेला. संध्याकाळी पाच वाजता आम्ही स्वारगेटला पोचलो.
सरपंच म्हणाले, सर, असातसाही तुमचा दिवस गेलाच आहे, आल्यासरशी चला आमच्या बरोबर मुलगी बघायला.
मी त्यांचा इतका धसका घेतला होता, की धूम पळालो आणि दिसली ती बस पकडली. पिंपरीला पोचायला.
अशारितीने उभ्या आडव्या महाराष्ट्राचं आणि माझं स्वत:चंही प्रबोधन करण्याचं काम सुरू झालं!

........................

ओळखीचा कारेक्रम..


अनुभव पश्चिम महाराष्ट्र आणि विदर्भाचा --
1990 साली कोपरगावच्या सोमय्या महाविद्यालयाच्या प्राचार्यांनी आग्रहाने भाषणाला बोलावलेलं, तेव्हा मी टेल्कोत नोकरी करायचो. फर्स्ट शिफ्ट करून दुपारी 4 वाजताची एस.टी. पकडली. ती रात्री 12 वाजता कोपरगावला पोचली.
प्राचार्य म्हणाले होते, "रात्री स्टॅंडवर तुम्हाला घ्यायला 4 मुलं पाठवतो. जेवायलाच घरी या. मी थांबतो जेवायचं."
कोपरगावच्या स्टॅंडवर शुकशुकाट होता. डिसेंबर महिन्यातली चावरी थंडी पडलेली.
प्राचार्यांचा बंगला कुठेय हे विचारायचं तरी कुणाला? फोन करावा तर कुठून करावा? दुकानं, हाटॆलं सगळं बंद झालेलं. रात्रीचं पेट्रोलिंग करणारे 2 पोलीस दिसले. ते म्हणाले," नदीच्या पलिकडे आहे प्राचार्यांचा बंगला, कालेजशेजारीच. नदीतून जपून जा. अंधारात पाणी दिसायचं नाय. वाहून गेले तर प्रेतही मिळायचं नाय. लांबून जायचं तर लई मोठा हेलपाटा पडंल आन कुत्री लई तरास देतील. सांभाळून जावा."
रस्त्याच्या कडेची एक फांदी मोडून घेतली हातात, काठी म्हणून.
कुत्री म्हणावीत का पिसाळलेले लांडगे?
अंगावर धावूधावू येऊ लागलेली.
एका चौकातल्या कुत्र्यांना बहुधा मी काळे गटाचा वाटलो असणार, तर पुढच्या चौकातल्या कुत्र्यांना कोल्हे गटाचा! केव्हा लचका तोडतील नेम नाय.
जीव मुठीत की काय असतो, तसा घेऊन नदीत उतरलो. पाण्याचा अंदाज येत नव्हता. पोहता येत होतं एव्हढाच आधार.
कुत्री काय मागे हटत नव्हती. इतक्यात पाण्यातल्या शेवाळावरून पाय घसरला. पाणी मरणाचं थंडगार होतं. चिंब भिजलो. कसाबसा सावरत बंगल्यावर पोचलो तर तिथली कुत्री अंगावर धावली.
प्राचार्य गेटवर आले. म्हणाले, "हे काय, आमच्या मुलांना कुठं सोडलत?"
"अहो सर, मुलं आलीच नाहीत स्टॅंडवर."
प्राचार्यांच्या घरचे गावी गेलेले. त्यांनी अन्न गरम केलं.मी कपडे बदलले. आमची जेवनं झाली.
इतक्यात कालेजची चार मुलं आली. म्हणाली, "सर,तुमचे ते पुण्याचे पाहुणे काय आलेच नायत. दोनतीन गाड्या बघितल्या. काळंकुत्रंपण नाय आलं. एका गाडीतनं एक पोरगा तेव्हढा उतरला. पाव्हणं मातर काय आलं नायत."
प्राचार्य वैतागले, म्हणाले, तुम्ही मुळात होता कुठं? पाहुणे म्हणतात स्टॅंडवर तर कुणीच नव्हतं.
सर, मरणाची थंडी पडल्याली. तव्हा आम्ही स्टॅंडच्या समोरच्या कोपर्‍यातल्या गणप्याला उठवलं. च्या बनवायला लावला. पण आमचं स्टॅंडकडं चांगलं लक्ष होतं.
एक पोरगा सोडला तर गाडीतून कोणपण उतरल नाय.
मला बघताच पोरांचे चेहरे उतरले. ते म्हणाले, सर, तुम्ही म्हणला पुण्याचा पाव्हणा, आमाला काय माहित असा पोरगुलासा असणार. आम्ही म्हणलं लईकरून साठ सत्तरीचा तरी बाप्या असल. आम्ही 2 तास स्टॅंडवर होतो बघा."
दुसर्‍या दिवशी कार्यक्रमाच्या स्टेजवर प्राचार्य कानात म्हणाले, "सर, तुमची ओळख मला करून द्यायचीय, तुमचा जन्म कधीचा?"
मी म्हणालो, "63 चा."
ते म्हणले, "असं? पण वाटत नाय."
आता त्यात काय वाटायचय
प्राचार्य ओळख करून द्यायला उभे राहिले. म्हणाले "मित्रांनो,काही लोकांना चिरतारूण्याचं वरदान असतं. आता हेच बघा, आपले हे पाहुणे वाटतात पंचविशीचे. पण मी आत्ताच त्यांना विचारले तर ते म्हणाले, त्यांचं वय 63 वर्षे आहे."
मी म्हटलं, सर माझं वय 63 नाही, माझा जन्म 63 सालचा आहे.
त्यावर प्राचार्य म्हणाले, "ऎकलंत? पाहुणे कन्फर्म करतायत की ते 63 वर्षांचे आहेत."
तेव्हापासून मी लेखी परिचय जवळ बाळगू लागलो.
पहिलीपासून इंग्रजीच्या मोहिमेत मी झंजावाती दौरे केले होते. यवतमाळ जिल्ह्यात माझ्यासोबत एक उपशिक्षण अधिकारी असायचे. ते दिवसभर प्रत्येक सभेत माझा परिचय करून द्यायचे. दिवसभरात सकाळी 7 ते रात्री 10 माझ्या 12 सभा झाल्या.
पहिल्या सभेत उपशिक्षण अधिकारी म्हणाले, आजचे आपले पाहुणे नरी हरके यांची मी ओळख करून देतो. खरं म्हणजे त्यांची खरी ओळख त्यांच्या भाषणातूनच होणार आहे तरी मी त्यांना भाषणाची विनंती करतो.
दुसर्‍या सभेत ते म्हणाले, आजचे आपले पाहुणे हरी नडके,
तिसरीत ते म्हणाले, आजचे आपले पाहुणे हरी फरके,
नरी फडके, फरी हारके, हरी नरूटे, नरी नरके,....
पठ्ठयाचं माझ्याशी काय वैर होतं ते कळलं नाय पण दरवेळी तो माझं नवच नाव घ्यायचा...
शेवटच्या सभेत मी म्हटलं, सर ओळखीचं राहू द्या. मीच करून देतो, माझी ओळख, तर ते म्हणाले, असं कसं? मला शिक्षण अधिकार्‍यांनी बजावलय, आजचे आपले पाहुणे थेट शिक्षण मंत्र्याच्या श्यामकृष्ण मोरे यांच्या अगदी जवळचे आहेत, तुम्ही त्यांची बडदास्त नीट ठेवा. मी ओळख करून देणारच..
" शिक्षकांनो, आजचे आपले पाहुणे रामकृष्ण नटके ......"
मी हसावं का रडावं ते न सुचुन सुमडीत बसलो.
गेल्या वर्षी तेच अधिकारी नांदेडच्या सीईओ नी घेतलेल्या कार्यक्रमात भेटले. म्हणाले, "काय नरी हरकेसाहेब मला ओळखलं की नाय? आमच्या सायबांना सांगा तुमची माझी किती जवळची ओळख आहे ती. आणि भाषणात माझ्या नावाच्या स्पेशल उल्लेख करा. जेवताना साहेबांना सांगा मला प्रमोशन द्यायला."
असे एकेक प्रेमळ अधिकारी!
...........................