Monday, December 3, 2012

Mahatma Jotirao Phule




Maharashtra has a social, educational and cultural heritage to be proud of. These great saints, social reformers and educationists have given the agenda of social justice and educational development to the state.
Mahatma Jotirao Phule and Savitribai Phule is a great social revolutionary couple in the country. Mahatma Gandhi has lauded Jotirao as the ‘real’ Mahatma while Dr. Babasaheb Ambedkar revered him as his teacher. More than 150 years ago, Mahatma Phule, in this very city of Pune, has made extraordinary contributions to fields like education, annihilation of caste, equality between men and women, holistic development of agriculture and the peasantry, social organization of women, Dalits, Adivasi, Nomadic and Denotified tribes and other backward castes, need to create awareness to struggle for human rights. Pune is the site of his lifelong dedication and work.
I am very happy to see that a life size statue of his has been erected in this city of Pune and within the auspices of the University of Pune. He laid the foundation for the education of all girls and women and of education for the men and boys from the Bahujan community. He was the only visionary in the country who, 130 years ago, demanded that free primary education should be compulsory and universal. He had made this demand in writing to the Hunter Commission, set up by the British Government in 1882. The right to education act has finally been enacted in the country in 2010.
He started the first school for girls in Bhidewada, in Pune, in 1848. He opened the doors of education for boys from Bahujan communities at Ahilyashram. The regressive elements in the city opposed these moves but Savitribai-Jotirao and their associates remained steadfast. His father threw him out of the house, owing to the social opposition. Savitribai and Jotirao continued their mission for education while living in the house of Jotirao’s friend Usman Sheikh. His idealism and his passion were unmatched.
In the year 1855, he started an adult education campaign in his own home. In that age, widows were prohibited from remarrying, they had to undergo tonsure. He himself took initiative in organizing widow remarriages and enlightened the barber community against the practice of tonsure, organizing them for an anti-tonsure strike.  He worked tirelessly, day and night, for the fulfillment of human rights. He opened up the well in his own house for ex-untouchable brethren.
By starting the practice of Satyashodhak marriages, he sought to put an end to dowry, extravagance and heavy expenditure in marriages. He encouraged and ensured Satyashodhak marriages which were simple and involved minimal costs. We are astonished even today, when we get to read that in the ‘mangalashtakas’ (ritual song which is sung while solemnizing the marriage, that includes the oaths taken by the bride and the groom) of the Satyashodhak marriage, the groom would vow to struggle for the human rights of women. Today women have taken giant leaps in many fields. A lot of credit for this, goes to the Phule couple.
In the book, ‘Shetkaryacha Asud’ published in 1883, he gave a conceptual framework for the holistic development of agriculture and the peasantry. He stressed that agricultural education and training, hybrid seeds, implements, crop pattern, allied occupations along with farming, planning of water supply should be done in the modern way and insisted that agricultural produce should be given minimum support prices based on production costs.
He established the Satyashodhak Samaj and strived for education, scientific temper, eradication of superstition, raising awareness and enlightenment of the masses. Narayan Meghaji Lokhande established the first labour union in Mumbai in 1880 taking inspiration from Phule and created the foundation of the labour movement.
The historical significance of the fact that he had 140 year ago, dedicated his book ‘Gulamgiri’ to the liberation movement of the blacks in America, has been acknowledged by Barack Obama and Nelson Mandela.
Mahatma Phule was a member of the Pune Municipality from 1876 to 1882. He was referred to as a state-appointed commissioner. He made immense contribution to the development of Pune city in that period. As the managing director of the Pune Commercial and Contracting Company, he constructed buildings, dams, tunnels, bridges, roads. He has also made immense contributions to the field of writing and publishing.
The entire country sees him as the sculptor of social justice. His life size image stands in the premises of the Indian Parliament and the Maharashtra Legislative Assembly. I am sure that this statue of his in the premises of the University of Pune will continue to serve as an inspirational guide for the work of learning-teaching and knowledge production that goes on here. 

ओबीसी राजकारणाची संक्रमणावस्था


Home >> Editorial >> Columns >> Professor Hari Narke Article On Obc Society Issue



ओबीसी राजकारण आज संक्रमणावस्थेतून जात आहे. ओबीसी राजकारण्यांना आपल्या शक्तीचे भान येऊ लागले आहे. ओबीसी अजेंडा आकार घेऊ लागला आहे. हे देशात प्रथमच घडत आहे. ओबीसी हा निर्माणकर्ता समाज आहे. बारा बलुतेदार आणि अठरा अलुतेदारांचा बनलेला हा कारनारू समाज आहे. हातात नानाविध कौशल्याची जादू असणारे हे लोक हिंदू धर्मशास्त्रदृष्ट्या ‘शूद्र’ गणले जात असले तरी यातील अनेक जाती स्वत:लाच उच्च मानत आलेल्या आहेत. भारतात लिंगभाव, वर्ग आणि जात ही पक्षपाताची आणि शोषणाची तीन प्रमुख केंद्रे आहेत.

भारतीय जातिव्यवस्थेचे ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य हे लाभार्थी आहेत. शूद्र, अतिशूद्र आणि सर्व स्त्रिया या व्यवस्थेच्या बळी आहेत. भारत सरकारच्या पीपल ऑफ इंडिया सर्वेक्षणानुसार आज रोजी भारतात एकूण 4635 जाती-जमाती आहेत. त्यात   प्रामुख्याने 4 मोठे समूह आहेत. अनुसूचित जाती (अजा), अनुसूचित जमाती (अज), विमुक्त जाती, भटक्या जमाती (विजाभज) आणि इतर मागासवर्गीय (इमाव). आज देशातील अजाअजची लोकसंख्या 22.5 टक्के आहे.

 मंडल आयोगाच्या मते, यातील ओबीसींची लोकसंख्या सुमारे 52 टक्के, तर राष्ट्रीय नमुना पाहणी संस्थेच्या अहवालानुसार इमावची लोकसंख्या 42 टक्के आहे. रेणके आयोगाच्या मते विजाभजची लोकसंख्या 10 टक्के आहे. ते अनेक राज्यांत ओबीसीतच धरले जातात. 1994 मध्ये मंडल आयोग महाराष्ट्रात लागू झाला तेव्हा महाराष्ट्राच्या ओबीसी यादीत क्रमाने 201 जाती असल्या तरी त्यातल्या 28 जाती वगळलेल्या होत्या. या शिल्लक 173 जातींच्या यादीत नंतरच्या काळात नव्याने 173 जातींची भर पडून आज ही लोकसंख्या दुप्पट म्हणजे 346 झालेली आहे. नमुना पाहणीत मात्र आधीच्या 173 जातीच आलेल्या आहेत. महाराष्ट्रात भटक्या विमुक्तांची स्वतंत्र सूची असून त्यात असलेल्या जाती-जमाती आणि विशेष मागासवर्ग या घटकात असलेल्या जाती या सर्वांची एकूण संख्या 410 वर जाते. सर्वांना मिळून पंचायत राजच्या सत्तेत 27 टक्के आरक्षण आहे.

राज्य सरकारच्या नोकºयांमध्ये 19 आणि 11 तसेच 2 टक्के मिळून 32 टक्के आरक्षण कागदावर असले तरी प्रत्यक्षात व्यवहारात मात्र एकूण 30 टक्के आरक्षण आहे. विमाप्रचे 2 टक्के आरक्षण ओबीसींच्या 19 टक्क्यांमधून दिले जात असल्याने ओबीसीला केंद्रात 27 आणि राज्यात 17 टक्के आरक्षण आहे असे म्हणणे उचित होईल. आजवर केंद्रीय नोक-याआणि उच्च शिक्षण संस्थांमध्ये आरक्षण अशा मंडल आयोगातील फक्त तीनच शिफारशी लागू झालेल्या आहेत. उर्वरित 97 टक्के मंडल लागूच झालेला नाही. या आयोगाच्या इतर शिफारशींची ओबीसींना फारशी माहिती नसल्याने त्याबाबत कोणी उठाव केलेला नाही. या बारा बलुतेदारांच्या कामांवर व त्यांच्या कौशल्यावर देशाच्या विकासाची धुरा  अवलंबून असतानाही पंतप्रधान, राष्ट्रपती आणि निवडणूक आयोग ही तीन सर्वोच्च कार्यालये तसेच केंद्र शासनाच्या रेल्वे, पोलाद, ग्रामीण विकास, शेती, अवजड उद्योग, व्यापार मंत्रालय आदी खात्यामधील 8262 उच्च पदावर अवघे 2 ओबीसी आहेत.

 मुंबई इलाखा  सरकारने अभ्यास करण्यासाठी 5 नोव्हेंबर 1928 रोजी स्टार्ट कमिटी नेमली होती. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर तिचे सदस्य होते. समितीने दलित, आदिवासी आणि इतर मागासवर्ग अशा तीन समाजघटकांना सरकारी संरक्षणाची गरज असल्याचा अहवाल सादर केला.  अशा प्रकारे ओबीसी प्रवर्ग 1930 मध्ये प्रथम जन्माला आला. 1946 मध्ये भारतीय संविधान सभा गठित करण्यात आली. संविधानाचा पाया आणि गाभा एका ठरावाद्वारे पं. नेहरूंनी 13 डिसेंबर 1946 रोजी घटना सभेसमोर मांडला. त्यात ओबीसींना घटनात्मक संरक्षण देण्यात येईल, असे म्हटलेले होते. ठराव एकमताने मंजूर झाला. मात्र, हा शब्द पाळला गेला नाही. घटना सभेत ओबीसींना प्रतिनिधित्व नसल्याने त्यांची बाजू मांडली गेलीच नाही.

1952 मध्ये निवडणुकांचे राजकारण सुरू झाले. जातीच्या व्होट बँकांना  सर्वाधिक महत्त्व आले. जातिअंताची विषयपत्रिका कायमची वाºयावर उडून गेली. 13 ऑगस्ट 1990 रोजी केंद्र सरकारने मंडल आयोगाची एक शिफारस लागू केली आणि भारतात मंडल पर्व सुरू झाले. तोवर भारतीय राजकारणात ओबीसींना प्रतिनिधित्व नव्हते. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या मते इथली प्रत्येक जात हे एक स्वतंत्र राष्ट्र आहे. महात्मा फुले यांच्या मते जोवर या देशातील सगळे समूह शिकूनसवरून समान होत नाहीत तोवर विचार करण्याची क्षमता त्यांच्यात येत नाही. ते विद्वान होऊन एकात्म समाज बनत नाहीत तोवर भारत एक राष्ट्र म्हणून पुढे येणार नाही. आजही आपली सगळ्यांची मानसिकता प्रामुख्याने जातीवर आधारलेली असते. जातिअंतासाठी फुले-आंबेडकरांनी आंतरजातीय विवाह, स्त्री-पुरुष समता, संसाधनांचे फेरवाटप धर्मचिकित्सा, सर्वांना शिक्षण आणि लोकप्रबोधनाची कास धरायला सांगितली होती.

ओबीसी राजकारणाची विषयपत्रिका आता सेट होते आहे. आरक्षण, अनुदान, अत्याचारविरोध, अर्थसंकल्पात वाटा, सरकारी जमिनीचे वाटप, जातवार जनगणना, न्यायसंस्थेत व खासगी क्षेत्रात, पदोन्नतीत, महिला आरक्षण शेतमालाला बाजारभाव असे अनेक मुद्दे आहेत. ओबीसी मतपेढी  आकार घेऊ लागली आहे. ती आपल्या पक्षाच्या कब्जात असावी, असा प्रयत्न सगळेच करताना दिसतात. ओबीसीचे आमदार, खासदार, नेते सगळ्या पक्षांत होते, आहेत; पण त्यांना ओबीसी अजेंडा नव्हता. तो महात्मा फुले समता परिषदेने दिला, अशी जाहीर कबुली कर्नाटकचे माजी मुख्यमंत्री आणि विद्यमान केंद्रीय मंत्री वीरप्पा मोईली यांनी दिली.

आता ओबीसी नेत्यांविरोधात बदनामीच्या मोहिमा चालवून त्यांना टार्गेट करण्याचे काम सुरू केले आहे. सत्ताधारी जातीने बहुजनांच्या नावावर सगळी राजकीय आणि आर्थिक सत्ता आपल्या ताब्यात घेतली आहे. ओबीसींच्या आरक्षणावर अतिक्रमण चालूच आहे. ते रोखण्याची क्षमता असलेल्या ओबीसी नेत्यांचे खच्चीकरण सुरू आहे. पंचायत राजमध्ये ओबीसींना आरक्षणामुळे 63 हजार सत्तेची पदे मिळाली. त्यांचे राजकीय प्रशिक्षण होऊ लागले. विधानसभा आणि लोकसभेची आस निर्माण होऊ लागली आहे.
राजकीय सत्तेचे महत्त्व प्रथमच ओबीसींना उमगू लागले आहे. केंद्र सरकारने अजाअजना दरडोई दरवर्षी सुमारे साडेपाच हजार रुपये दिलेले असताना ओबीसींना दरडोई नऊ रुपये दिलेले असतात. म्हणजे दिवसाला दोन पैसे. इतकी वर्षे ओबीसींसाठी खासदारांची स्थायी समितीही नव्हती. खासदार समीर भुजबळ यांच्या आग्रही   मागणीमुळे ती अलीकडेच स्थापन करण्यात आलेली आहे. आज इतर मागासवर्गीयांना केंद्र सरकारने 27 टक्के आरक्षण दिलेले असले तरी त्यात अवघे 4.5 टक्के भरती झाली आहे. राज्यात छगन भुजबळ, गोपीनाथ मुंडे, जयंत पाटील, महादेव जाणकर, अण्णा डांगे, बाळकृष्ण रेणके आदी नेते एकत्र येताना दिसत आहेत. ही नव्या सामाजिक समीकरणाची चाहूल आहे.

Friday, November 30, 2012

पुणे विद्यापीठ, महात्मा फुले पुतळा अनावरण


शिक्षणाचे सार्वत्रीकरण व्हावे
-
Thursday, November 29, 2012 AT 04:30 AM (IST)

पुणे - 'शेतकऱ्यांचे उत्थान आणि महिलांचे सबलीकरण यासाठी महात्मा फुले यांनी 19 व्या शतकात सुरू केलेले कार्य अद्यापही पूर्णत्वास गेलेले नाही. त्यासाठी शिक्षणाचे सार्वत्रीकरण आणि समतेचे वातावरण तयार करावे लागेल. ते करण्यासाठी पुणे विद्यापीठातील त्यांचा पुतळा सामाजिक समतेची प्रेरणा देईल,'' असे प्रतिपादन मुख्यमंत्री पृथ्वीराज चव्हाण यांनी बुधवारी केले.

पुणे विद्यापीठाच्या प्रांगणात उभारण्यात आलेल्या महात्मा जोतिराव फुले यांच्या पूर्णाकृती पुतळ्याचे अनावरण राज्यपाल के. शंकरनारायणन यांच्या हस्ते झाले. मुख्यमंत्री चव्हाण, सार्वजनिक बांधकाममंत्री छगन भुजबळ, पुण्याचे पालकमंत्री सचिन अहीर, खासदार डॉ. भालचंद्र मुणगेकर, पुणे विद्यापीठाचे कुलगुरू डॉ. वासुदेव गाडे, प्रभारी कुलसचिव डॉ. (कॅप्टन) चंद्रशेखर चितळे आदी या वेळी उपस्थित होते. अखिल भारतीय महात्मा फुले समता परिषदेच्या वतीने हा भव्य पुतळा पुणे विद्यापीठास भेट देण्यात आला आहे.

चव्हाण म्हणाले, 'महात्मा फुले हे सामाजिक परिवर्तनाच्या चळवळीचे खऱ्या अर्थाने जनक होते. शिक्षण व समता या दोन शब्दांत त्यांच्या कार्याची महती स्पष्ट होते. पुणे ही त्यांच्या या कार्याची कर्मभूमी होती. त्यामुळे पुणे विद्यापीठात त्यांचा पुतळा उभा राहणे ही औचित्यपूर्ण घटना आहे. महिला, दलित व शेतकऱ्यांच्या कल्याणासाठी त्यांनी सातत्यपूर्ण प्रयत्न केले. त्यांनी सर्वप्रथम मागणी केलेला सक्‍तीचे मोफत शिक्षण देण्याचा कायदा प्रत्यक्षात येण्यास मोठा कालावधी गेला. आजही महिला आणि शेतकऱ्यांच्या कल्याणासाठी त्यांनी मांडलेले विचार पूर्णत्वास नेण्यासाठी मोठा पल्ला गाठावा लागणार आहे. त्यासाठी सामाजिक समतेच्या विचारांची प्रेरणा सर्वांना मार्गदर्शक ठरेल.''

महात्मा फुले आणि सावित्रीबाई फुले यांनी केलेल्या सामाजिक कार्यामुळे महाराष्ट्राला प्रगतीचा वेगळा टप्पा गाठणे शक्‍य झाल्याचे सांगून राज्यपाल के. शंकरनारायणन म्हणाले, 'महिलांच्या सबलीकरणासाठी विविध प्रयत्न झाले असले, तरी हुंडाबळी आणि स्त्रीभ्रूणहत्या यासारख्या घटना समाजाला मान खाली घालायला लावणाऱ्या आहेत. शिक्षण व स्वयंरोजगार याद्वारेच महिलांचे सबलीकरण शक्‍य आहे. शेतकऱ्यांसमोर आज अनेक गंभीर समस्या असून, त्यातून मार्ग काढण्यासाठी कृषी विद्यापीठे, उद्योजक व शेतकरी यांनी एकत्रित प्रयत्न करण्याची गरज आहे.''
डॉ. हरी नरके व डॉ. उज्ज्वला बर्वे यांनी कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन केले.

'डॉ. आंबेडकरांचाही पुतळा देऊ'
महात्मा फुले यांच्याप्रमाणेच पुणे विद्यापीठात डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचाही पुतळा लवकरात लवकर उभारण्यात यावा. बाबासाहेब आंबेडकरांचाही पुतळा महात्मा फुले समता परिषद विद्यापीठास देण्यास तयार आहे, असे छगन भुजबळ यांनी सांगितले. स्त्री शिक्षणाचा पाया इतर कोणी नाही, तर सावित्रीबाई फुले यांनीच घातला होता; या संदर्भातील इतिहास बदलण्याचा प्रयत्न करू नये, असा इशाराही त्यांनी दिला.

Sunday, November 18, 2012

कोत्तापल्ले अध्यक्षपदी




आणि अखेर अखिल भारतीय  मराठी साहित्य  संमेलनाच्या अध्यक्षपदी प्रा.नागनाथ कोत्तापल्ले यांची निवड झाली.या मतदारांमध्ये सर्वाधिक मतदार ब्राह्मण आहेत असे बघुन ह.मो.मराठे यांनी जातीय प्रचाराचा धडाका लावला होता.त्यावरुन वादाच्या भोव-यात ही निवडणुक सापडली होती.मतदारांनी जातीय प्रचाराला भिक न घालता मराठेंना त्यांची जागा दाखवुन दिली. सांस्कृतिक सत्तेचे हे शिर्ष पद मानले जाते.ते कोत्तापल्लेंना दिले जाणे हा प्रागतिक महाराष्ट्रातील पुरोगामी विचांरांचा विजय आहे. कोत्तापल्ले स्वत:ला फुले-केशवसुतांचे वारसदार मानतात.ज्या आसनावर बसुन आजवर गं.बा. सरदार,तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी, य.दि. फडके, वसंत बापट, शंकरराव खरात, केशव मेश्राम, रा.ग.जाधव,अरुण साधु,उत्तम कांबळे आणि  डहाके यांनी आपले चिंतन व्यक्त केले तेथे बसुन आपली भुमिका मांडायचा सन्मान आणि संधी मराठी भाषकांनी कोत्तापल्लेंना दिलेली आहे. कोत्तापल्ले यांचे  व्यक्तीमत्व हे एक समतोल,चिंतनशील आणि प्रागतिक व्यक्तीमत्व आहे.  एक शिक्षक,नामवंत प्राध्यापक आणि  यशस्वी कुलगुरु म्हणुन त्यांची जशी ओळख आहे तसेच ते एक साक्षेपी समिक्षक, कवी, लेखक, कादंबरीकार आणि संपादक म्हणुनही महाराष्ट्राला परिचित आहेत."कवीची गोष्ट," "देवीचे डोळे", "राजधानी", "रक्त आणि पाऊस," "सावित्रीचा निर्णय","गांधारीचे डोळे", "ताराबाई शिंदे" हे त्यांचे ग्रंथ महत्वपुर्ण आहेत. 
मराठवाडा साहित्य परिषदेत कारकुन म्हणुन नोकरी करीत त्यांनी आपले शिक्षण घेतले.पुढे तिथेच ते पदाधिकारी झाले. नाशिकच्या ओबीसी साहित्य संमेलनाचे ते अध्यक्ष होते. डा‘.बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापिठातील आणि पुणे विद्यापिठातील त्यांची कारकिर्द गाजली.एक स्वच्छ आणि निर्भय कुलगुरु म्हणुन  त्यांनी आपल्या कामाचा ठसा उमटवला.मराठवाडा साहित्य परिषदेचे ते पदाधिकारी असताना अखिल भारतीय मराठी साहित्य महामंडळावर त्यांनी काम केलेले आहे.त्यावेळी महामंडळावर महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचे मी  प्रतिनिधित्व करीत होतो.आम्ही अनेकवर्षे एकत्र काम केलेले असल्याने मला त्यांची कार्यपद्धती जवळुन बघता आलेली आहे.कोत्तापल्लेसर सौम्य व्यक्तीमत्वाचे असुन  त्यांनी कायम दुबळ्या-वंचित घटकाची बांधीलकी मानुन  सामाजिक भुमिकेतुन आपले वक्तृत्व आणि लेखन केलेले आहे.आज ते महाराष्ट्र शासनाच्या मराठी भाषा सल्लागार समितीचे अध्यक्ष आणि अभिजात मराठी भाषा समितीचे  सदस्य म्हणुन कार्यरत आहेत.
या निवडणुकीत त्यांना ६५% मते मिळाली.त्यांच्या विरोधातील तिघांना मिळुनही ३५% पर्यंत जाता आले नाही.सुमारे ११०० मतदारांपैकी ८०% नी म्हणजे ८८९ जणांनी मतदान केले.कोत्तापल्ले यांना सर्वाधिक ५८४ मते मिळाली.ह.मो.मराठे यांना १६४,शिरिष गोपाळ देशपांडे यांना १०४ आणि अशोक बागवे यांना २३ मते मिळाली. कोत्तापल्ले यांचा विजय मान्य करण्याचा मनाचा मोठेपणा ज्यांच्याकडे नाही अशातील काही सनातन्यांनी साहित्यात लोकशाहीच नको, हा झुंडीच्या दबावाखालचा विजय आहे अशी मुक्ताफळे उधळली.या मतदारांमध्ये सर्वाधिक मतदार ब्राह्मण आहेत असे बघुन ह.मो.मराठे यांनी जातीय प्रचाराचा धडाका लावला होता.त्यांना मतदारांनी त्यांची जागा दाखवुन दिली.
महामंडळाची रचना फार बंदिस्त आहे.प्रामुख्याने पुणे,मुंबई, नागपुर आणि औरंगाबाद येथील साहित्य संस्थांचे त्याच्यावर वर्चस्व  आहे.इतरांना तेथे पोचताच येणार नाही असा घटनेत कडेकोट बंदोबस्त करण्यात आलेला आहे.सत्ताधारी जातीने सत्तेच्या जोरावर तेथे शिरकाव करुन या सांस्कृतिक सत्तेची किल्ली आपल्या ताब्यात घेण्यासाठी जोरदारी मुसंडी मारलेली आहे.त्याखालोखाल महाराष्ट्रातील पुरोगामी विचारांचे नेतृत्व करणा-या एका समाजाने स्थान पटकावलेले आहे.अश्याप्रकारे हे महामंडळ आजतरी तीनच जातींच्या ताब्यात आहे. पुढची १०० वर्षे राहिल.या तिघांशी जमवुन घेणे ज्यांना जमते आणि त्या त्या वेळी महामंडळाच्या सुत्रधारांशी ज्यांचे लागेबांधे असतात,सामाजिक समिकरणे,  जातीय समतोल, काळाची गरज आणि शेवटी साहित्यिक गुणवत्ता हे रसायन जमले की भट्टी आणि बत्ती लागते आणि ते अध्यक्षपदी निवडुन येतात.
हमोंनी केलेली गणिते अंगलट आली आणि हमो पडले. खरे तर साहित्यिक म्हणुन यावेळच्या रिंगणात तेच जास्त प्रसिद्ध होते. निवडुन येण्याची संधीही त्यांना जास्त होती. पण महामंडळातील पदाधिका-यांशी कोत्तापल्लेचेंचे असलेले सलगीचे संबंध बघुन हमो बिथरले आणि त्यांनी हाराकिरी करायचे ठरवले.कोकण, ब्राह्मण्य आणि सर्जनशील लेखनातील प्रसिद्धी यांच्या जोरावर तेच निवडुन यायचे.पण महामंडळाचे जे बुरुज उखडणे  भल्याभल्यांना जमले नाही,तेथे हमोंनी ढुश्या मारायला सुरुवात केली. महामंडळाच्या ४ शंकराचार्यांशी जमवुन घेण्याऎवजी त्यांना आपण वाकवु शकु,फरफटत नेवु शकु असा त्यांचा व्होरा होता.तो चुकला. जेथे महामंडळाच्या विहीरीतच {मनात}नव्हते तेथे हमोंच्या पोह-यात कुठुन येणार? त्यामुळे हमो सपशेल तोंडावर आपटले. त्यापेक्षा त्यांनी महामंडळाच्या पदाधिका-यांशी सुत जमवले असते आणि जातीय प्रचार केला नसता तर हमोंना संधी मिळण्याची जास्त शक्यता होती. असो.
साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षपद हे अडिच दिवसाचे "शिराळशेट" असतात.नंतर वर्षभर त्यांना केवळ उत्सवमुर्ती म्हणुन तोंडपाटिलकी करण्याव्यतिरिक्त दुसरे काहीही काम नसते.  तरीही या निवडीला प्रतिकात्मक महत्व आहेच.ज्या संमेलनाचे निमंत्रण १८८५ साली फुल्यांनी नाकारले होते त्याच्या अध्यक्षपदी १२७ वर्षांनी एका फुलेवादी साहित्यिकाची  निवड होणे ही एक महत्वाची घटना आहे.या संमेलनाला लाखो लोक जमतात. फार मोठी प्रसिद्धी आणि मान्यता हे या पदाचे वैशिष्ट्य असते. एका सांस्कृतिक महोत्सवाचा मानबिंदु होण्याचे भाग्य कोत्तापल्लेंना लाभल्याबद्दल त्यांचे हार्दीक अभिनंदन!
                                           ................................







Saturday, October 6, 2012

उपेक्षित गुणाबाई गाडेकर

पहिली दलित  महिला आत्मकथाकार
{जन्म:१९०६,  मृत्यु:१६ मे १९७५}

"असे म्हणतात की ज्ञानेश्वरांनी भिंत चालवली होती!
चार भिंतींचे घर मी एकटी चालवते!"

कवि भिमराव गोपनारायण यांनी एका कर्तबगार महिलेचे मनोगत अवघ्या १३ शब्दात आपल्यासमोर चित्रशैलीतुन रेखाटले आहे.स्वता:च्या हिंमतीवर आकाश पेलावे तसे घर पेलणा-या कोट्यावधी स्त्रिया भारतात आहेत.बालपणात वयाच्या अवघ्या १२ व्या वर्षी वैधव्य वाट्याला आलेले असताना बाई खचुन गेल्या नाहीत.सेवासदनमध्ये त्यांनी उच्चशिक्षण घेतले.ट्रॆंड शिक्षिका आणि पुढे मुख्याध्यापिका बनल्या. पुनर्विवाह केला. नव-याला उच्च शिक्षणासाठी स्कोटलंडला पाठवले.राज्य सरकारच्या समाज कल्याण विभागाचे उपसंचालक म्हणुन त्यांनी काम केले.आपल्या पतीला बाईंनी फार मोठे अधिकारी म्हणुन नावारुपाला आणले. एम.एससी.ला विद्यापिठात पहिला क्रमांक मिळवणा-या  मुलाला अमेरिकेतील केलीफोर्नियामधील बर्कले विद्यापिठात पाठवुन पीएच.डी.करायला लावली.त्याला जागतिक दर्जाचा जिआलाजिस्ट बनवले.पुढे हा मुलगा डा.बाबासाहेब आंबेडकर विद्यापिठाचा कुलगुरु बनला.बाईंनी मुलीला डाक्टर करुन मेडिकल ओफिसर बनवले.बाई आयुष्यभर सामाजिक काम करीत राहिल्या.अश्या गुणवती परंतु तरिही संपुर्ण उपेक्षित महिलेला  आज आपण भेटणार आहोत.
अस्पृश्य मानल्या गेलेल्या चर्मकार समाजात गुणाबाईंचा १०६ वर्षांपुर्वी {१९०६ साली}जन्म झाला.६९ वर्षांच्या आयुष्यात त्यांनी डा.बाबासाहेब आंबेडकर,कर्मवीर भाऊराव पाटील,गाडगेबाबा,महर्षि विठ्ठल रामजी शिंदे, श्री.म.माटे,मेहरबाबा यांच्या सोबत कर्तबगारीच्या आणि मेहनतीच्या जोरावर फार मोठे क्षेत्र उभे केले.बाबासाहेबांनी भरवलेल्या महिला परिषदांची अध्यक्षपदे बाईंनी भुषवली.पुर्वास्पृष्य चर्मकार समाजाच्या विकासासाठी शिक्षणसंस्था,वसतीगृहे,उभारुन कामे केली.दुष्काळनिवारण,महिला जागृती,बचत योजना, दलित परिषदा, आल इंडीया डिप्रेस्ड क्लासेस लीग, जातीनिर्मुलन संस्था, महाराष्ट्र सामाजिक परिषद, हरिजन सेवक संघ, रिमांड होम,महिला मंडळ,कांग्रेस पक्ष, आदिंचे कार्य, महानगर पालिका, जिल्हा स्कूल बोर्ड, विधानसभा अश्या विविध निवडणुका लढवणे या नानाविध कामात बाई झिजत आणि झुंजत राहिल्या.बाई अतिशय जिद्दी होत्या.लढावुपणा हा त्यांचा स्वभाव होता.
आज सत्ताधारी पक्षाचे कोणतीही निवडणुक लढवणारे उमेदवार म्हटले की काय चित्र डोळ्यांपुढे येते? पक्षाचे तिकीट मिळण्यासाठी निवडणुकीत कोट्यावधी रुपये खर्च करण्याची क्षमता हा पहिला निकष असतो! बाई १९५७ साली पुण्याच्या हवेली विधानसभा मतदार संघातुन कांग्रेसच्या उमेदवार होत्या.त्यावेळचे एक चित्र त्यांच्याच शब्दात वाचुया."हवेलीच्या ३ सीट होत्या.लोकसभेला काकासाहेब गाडगीळ आणि विधानसभेला मला आणि अण्णासाहेब मगर अश्या आम्हा दोघांना पक्षाने उमेदवारी दिली.ह्यांनी{बाईंचे पती रामचंद्र गाडेकर यांनी}लगेच प्रचारासाठी १ गाडी घेतली.निवडणुक प्रचार म्हणजे एक दिव्य आहे.मामासाहेब देवगिरीकर तेव्हा महाराष्ट्र प्रदेश कांग्रेस समितीचे अध्यक्ष होते.त्यांनी एक पैसाही मला दिला नाही.काही व्यक्तींना खुपच मदत केली.एक हरीजन उमेदवार होते.त्यांनाही काही दिले नाही.ते प्रचाराला गेले असता सभेत भाषण करीत असताना मरण पावले.इतका ताण त्यांच्यावर पडला.मगरही पैसे मागु लागले.मग त्यांनाही एक हजार रुपये दिले.दोन गाड्या तुमच्या प्रचारासाठी पाहिजेत असे म्हटल्यानंतर पुन्हा ५० रुपये रोजाची एक गाडी भाड्याने घेतली.अश्या दोन गाड्या माझ्यातर्फे सकाळी ७ वाजताच तयार असायच्या.दहा पंधरा माणसांचे जेवण बरोबर घ्यावे लागे.डाळ,चुरमुरे यांच्या पिशव्या भरुन ठेवाव्या लागत.शिवाय कोठे होटेल लागले तर चहा ठरलेला असे.सबंध हवेली तालुका प्रचार केला.प्रत्येक खेड्यात जावुन सभा,भाषणे घेतली.बरोबर माणसेही खेड्यातील.मगर नेहमी बरोबर असायचे.त्यांची एक गाडी असायची.सर्व आटोपुन रात्री बारा एकला घरी परत येत असू.
..त्याच सुमारास मोरारजीभाईंचे द्वैभाषिक निघाले आणि कांग्रेसचे पुणे जिल्ह्याचे तात्यासाहेब जेधे सोडुन सर्व उमेदवार घरी बसले.आमचा खर्च फार झाला.पेट्रोलचे ३०००रुपये बिल झाले.इतर सर्व बिले द्यायची होती.आमचे शुक्रवार पेठेत एक घर होते.ते विकले.संगमवाडीला दोन प्लाट होते तेही विकले आणि सर्वांची बिले चुकती केली.मामा देवगिरीकरांनी एक पैसासुद्धा दिला नाही.आम्ही त्यांना भेटलो तर कानावर हात ठेवले.मनाचा घाव मनात ठेवुन पुन्हा नेटाने कामास लागले."
या निवडणुकीतील बाईंचे सगळे अनुभव ही एक चित्रकथाच आहे.
आजवर अनेक दलित महिलांनी आत्मकथने लिहिलेली आहेत.बेबीताई कांबळे,शांताबाई कांबळे,कुमुद पावडे,उर्मिला पवार, सुनिता अरळीकर,मुक्ता सर्वगौड,मल्लिका अमरशेख,विमल मोरे, जनाबाई गि-हे यांची आत्मकथने गाजलेली आहेत.हे प्रत्येक पुस्तक म्हणजे  जगण्याची विलक्षण धडपड टिपणा-या पराक्रमाच्या कहाण्या आहेत.गुणाबाईंनी आपले आत्मकथन लिहिले आहे.९ एप्रिल १९५९ ते १९७४ याकाळात त्यांनी लिहिलेल्या या सर्व आठवणी त्यांच्या मुलाने ग्रंथरुपाने प्रकाशित केलेल्या आहेत."स्मृतिगंध" या त्यांच्या आत्मकथनाला तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी यांची प्रस्तावना आहे.बड्योद्याला मुद्रीत केलेला हा ग्रंथ पुण्याच्या मेहेरचंद्र प्रकाशनाने १९९२ साली प्रकाशित केलेला आहे. आज या घटनेला २० वर्षे पुर्ण झालीत.दलित आत्मकथनांवर आणि त्यातही दलित महिलांच्या आत्मकथनांवर विपुल समिक्षा लेखन झालेले आहे.यातील अनेक पुस्तके अभ्यासक्रमाला लावण्यात आलेली आहेत.मात्र  कोणाही विचारवंताने किंवा समिक्षकाने बाईंच्या या पहिल्या दलित महिला आत्मकथनाची अजिबात दखल घेतलेली नाही.दलित लेखिकांनीही या पुस्तकाकडे दुर्लक्ष करावे हे खेदजनक आहे.दलित चळवळीचा सामाजिक लेखाजोखा आणि समाजशास्त्रीय दस्तावेज म्हणुन या पुस्तकाला अनन्यसाधारण महत्व आहे.पुण्याजवळच्या चोराची आळंदी या गावच्या रामजी बाबाजी ढवळे या आपल्या आजोबांच्या चटका लावणा-या  आठवणींनी हे पुस्तक सुरु होते.१८९६ सालच्या प्लेगच्या साथीने माजवलेला हाहा:कार बाई मोजक्या शब्दात समर्थपणे चित्रित करतात आणि  पुस्तक पकड घेत. आजोबांचे सगळे नातेवाईक या प्लेगमध्ये मरण पावतात. बाईंचे वडील, बाई आणि नातेवाईक यांना   अस्पृश्यतेचे अनेक चटके सोसावे लागतात. तरिही बाईंच्या लेखनात कटुता नाही की या अनुभवांचे भांडवल करुन सहानुभुती मिळवण्याची धडपड नाही. बाईंचा वयाच्या अवघ्या १२व्या वर्षी आफ्रिकेतील मोठ्या श्रीमंत घरातील मुलाशी बालविवाह होतो. पण  लगेच आलेल्या वैधव्यापुढे बाई झुकत नाहीत. खंबीरपणे कंबर कसुन उभ्या राहतात.  न्या. म.गो.रानडे यांच्या पत्नीने सुरु केलेल्या सेवासदनात जिद्दिने  उच्च शिक्षण घेतात. बाई बुद्धीमान,कर्तबगार आणि देखण्या असल्याने अनेक ब्राह्मण घरातील स्थळे चालुन आलेली असतानाही त्या विचारपुर्वक समाजातीलच एका होतकरु तरुणाशी पुनर्विवाह करतात.त्याचे फाटके घर स्वता:च्या पदराने सजवतात.उभे करतात.महात्मा फुले, सावित्रीबाई फुले, रमाबाई रानडे, देवधर, महात्मा गांधी यांच्या विचारातुन बाईंना उर्जा मिळते. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यासमवेत बाई अनेक महिला परिषदांचे अध्यक्षस्थान भुषवतात. बाबासाहेबांचे १९५० च्या दशकातील निवडणुकीतील विरोधक सदोबा काजरोळकर यांच्यासमवेतही त्यांनी कार्य केले.बाबासाहेबांना राजर्षि शाहुंची भेट घडवणारे कोल्हापुरचे दत्तोबा पवार तसेच बाबासाहेबांचे सहकारी राजभोज यांच्याशी गाडेकर घराण्याचे घनिष्ट संबंध होते.चर्मकार समाजातील पहिल्या उच्चशिक्षित महिलेचा जीवनसंघर्ष टिपणारे हे आत्मकथन मराठी साहित्यातील महत्वाचे पुस्तक आहे.बाईंनी पतीनिधनापर्यंतचाच प्रवास या पुस्तकात सांगितलेला आहे. खरे तर पतीच्या मृत्युनंतरही बाईंनी मुलामुलीला शिकवले.मोठे केले.बाई समाज कल्याण मंडळ, जिल्हा शिक्षण लोकल बोर्ड यावर सदस्य म्हणुन काम करीत.बाई अत्यंत शुर होत्या. पंढरपुरला एका चोराचा पाठलाग करुन त्यांनी दिलेली झुंज बघुन पोलीस अधिकारीही चकीत झाले होते.
१६४ पृष्ठांच्या या पुस्तकाची किंमत अवघी ६० रुपये आहे. ८८५/५, भांडारकर इन्स्टिट्युट रोड, डेक्कन जिमखाना, पुणे ४११००४ या पत्त्यावर या पुस्तकाबाबत अधिक चौकशी करता येईल.माझे मित्र आणि बाईंचे नातु मेहर गाडेकर यांच्यामुळे मला हे पुस्तक उपलब्ध झाले.
पुस्तकातील काही भाग अगदी धावता आहे. घटनांची जंत्री देणारा आहे. स्मरणाच्या आधारे केलेले हे लेखण असल्याने काही विसंगतीही राहुन गेलेल्या आहेत.बाई कसलेल्या लेखिका नसल्याने पुस्तकावरुन जाणकार समिक्षकाचा हात फिरण्याची गरज होती.तसे झाले असते तर एक अव्वल दर्जाचे मराठी आत्मकथन म्हणुन या पुस्तकाची गणना करावी लागली असती.तरिही जे आहे ते लक्षनीय आहे.या पुस्तकात गुणवती गुणाबाई गाडेकरांचे  आकाशवाणीवरील एक भाषण देण्यात आलेले आहे. त्यात त्या म्हणतात "दलित  वर्गातील  विशेषत: स्त्रियातील अज्ञान व वेडगळ कल्पना घालविण्याची व त्यांच्यामध्ये विद्येचा प्रसार करण्याची खरी आणि भरिव कामगिरी स्त्रियाच करु शकतील.उच्च आचार व विचार यांची कल्पना त्या आपल्या नैसर्गिक प्रेमळपणामुळे या वर्गास सहज करुन देतील.कुटुंबात स्त्री हा महत्वाचा घटक आहे.त्या सुविद्य व सुगृहीणी  झाल्या की कुटुंबे सुधारतील आणि दलितवर्गाची सुधारणा होवुन "दलित" हा शब्दच ईतिहासजमा होवुन नामशेष होईल.भारतात खरीखुरी लोकशाही, समतेचे राज्य आणि स्वराज्याचे सुराज्य करण्यासाठी  महिलांनी नेटाने प्रयत्न करायला हवेत."



















Wednesday, September 26, 2012

महात्मा जोतीराव फुले यांची बदनामी

{आज पंधरा दिवस झाले तरी लोकसत्तेने हे पत्र प्रकाशित केलेले नाही. ही अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याची गळचेपी आहे. आपण सगळे यावर मौन पाळुया!}

प्रति.
मा.संपादक,लोकसत्ता
कृपया प्रसिद्धीसाठी,

"भाषा कुस बदलते आहे"हा प्रशांत असलेकरांचा संतापजनक लेख वाचुन धक्का बसला.{लोकरंग,रविवार, दि.२३ सप्टें.}या लेखात थोर समाजक्रांतिकारक महात्मा जोतीराव फुले यांची उघडपणे बदनामी करण्यात आलेली आहे."हले डुले महात्मा फुले" अशी नवी म्हण मध्यमवर्गियांमध्ये वापरली जात असल्याची माहिती असलेकारांनी दिलेली आहे.या म्हणीचा अर्थ "खिळखिळीत निसटती वस्तु"असा त्यांनी दिलेला आहे.ज्या महापुरुषाने आयुष्यभर ठाम सामाजिक भुमिका घेतली आणि सर्व स्रिया,बहुजन,अनुसुचित जाती,जमाती,शेतकरी.कामगार यांच्या विकासासाठी झोकुन देवुन काम केले त्यांच्या नावाचा वापर या अर्थाच्या म्हणीत करणे ही त्यांची उघड बदनामी आहे.

अशी म्हण कुठेही अस्तित्वात नाही. सामाजिक सौहार्द बिघडवणारे हे लेखन आहे.भावना दुखावणारे हे लेखन शांतपणे वाचा आणि शांत बसा! लोकसत्तेने हा लेख छापण्यापुर्वी खातरजमा न करता तो छापुन या बदनामीला हातभार लावलेला आहे.ही जातीयवादी आणि नासकी,विकृत मानसिकता आहे. तिचा आम्ही तिव्र निषेध करतो.
............................................................................................................................................................

आम्ही दिलगीर आहोत. - संपादक, ‘लोकसत्ता'

PrintE-mail
सोमवार, ८ ऑक्टोबर  २०१२
विधायक दृष्टीचा अभाव
‘भाषा कूस बदलते आहे’ या प्रशांत असलेकर यांच्या लेखातील (लोकसत्ता, लोकरंग २३ सप्टेंबर) महात्मा फुले यांच्याबद्दलची म्हण आमच्यातरी ऐकण्यात नाही. कदाचित चारदोन ठिकाणी असे कुणी म्हणत असेल, तर ते चूक आहे, यात वादच नाही. संपूर्ण भारतात स्त्रियांना शिक्षणाचा हक्क मिळवून देण्यासाठी सारे आयुष्य वेचणाऱ्या एका महापुरुषाबद्दल लेखकास यत्किंचितही माहिती नाही, असाच याचा अर्थ होतो. महात्मा फुले यांनी त्या काळातील सनातन समाजाच्या विरोधात जाऊन एका नव्या चळवळीचा प्रारंभ केला म्हणूनच आज जीवनाच्या प्रत्येक क्षेत्रात महिला जे कर्तृत्व गाजवू शकत आहेत, याची जाणीव प्रत्येक पुरुषानेही ठेवणे आवश्यक आहे. ऊठसूट कोणत्याही महापुरुषाबद्दल समाजात असलेल्या आदराला हादरा देण्याची ही वृत्ती निश्चितच विधायक नाही. राजा राममोहन रॉय यांनी देशातील सतीची चाल बंद व्हावी यासाठी एकोणिसाव्या शतकाच्या आरंभीच आंदोलन छेडले होते. स्त्रियांना शिक्षण देण्याची चळवळ घरापासूनच सुरू करणाऱ्या महात्मा फुले यांनी आपल्या पत्नीलाच प्रथम शिक्षित केले आणि तिच्याकडेच विद्यादानाची जबाबदारीही सोपवली, त्यामुळेच १८४८ मध्ये पुण्यात मुलींची पहिली शाळा सुरू झाली. पुरोगामी राज्य असे बिरुद देशभर मिरवणाऱ्या महाराष्ट्रातील प्रत्येकाला याबद्दलचा इतिहास ज्ञात असणे आवश्यक आहे. प्रशांत असलेकर यांना तो माहीत नसावा असे दिसते. महात्मा फुले यांच्याबद्दल असे काही लिहिण्यापेक्षा त्यांनी अधिक विधायक दृष्टी अंगीकारणेच श्रेयस्कर आहे.
- सुरेश माळोदे

क्षमस्व
२२ सप्टेंबर रोजी ‘लोकरंग’ पुरवणीत माझा ‘भाषा कूस बदलते आहे’ हा लेख प्रसिद्ध झाला होता. त्या लेखात अनवधानाने महात्मा फुले यांच्याबद्दल काही उल्लेख होता. त्यामुळे कुणाच्या भावना दुखावल्या गेल्या असल्यास मी त्यांची माफी मागतो.
तरुणाईच्या तोंडी हल्ली रुजलेल्या (पण, अभिजात भाषाप्रेमींना न पटणाऱ्या) शब्दांच्या यादीत तो उल्लेख होता आणि भाषेने घेतलेले हे वळण योग्य नाही, असाच लेखाचा एकूण सूर होता. तसेच, हे थोपवता येत नसल्याबद्दल लेखात खंतही व्यक्त केली होती.
महात्मा जोतीबा फुले यांच्याविषयी मला नितांत आदर आहे. पुरोगामी महाराष्ट्राच्या पायाभरणीत त्यांचे फार मोठे योगदान आहे. मी स्वत:सुद्धा त्याच पायावर उभा आहे व त्यांचाच अनुयायी आहे, त्यांचा अनादर मी कसा करू शकेन?
पुनश्च एकवार क्षमस्व.
- प्रशांत असलेकर

महाराष्ट्राला ‘महा’राष्ट्र करणाऱ्यांत थोर समाजसुधारक महात्मा जोतीबा फुले यांचे नाव कायमच अग्रणी आहे, असे ‘लोकसत्ता’ मानते. प्रशांत असलेकर यांच्या लेखात, त्यांच्याबद्दल  चुकीचा आणि अपमानकारक मजकूर प्रसिद्ध झाल्याबद्दल आम्ही दिलगीर आहोत.
- संपादक


Friday, September 21, 2012

जात दाखवुन अवलक्षण





 साहित्य संमेलनात वाद हे झडलेच पाहिजेत असा अ.भा.मराठी साहित्य महामंडळाच्या घटनेत  नियम आहे किंवा कसे याची मला माहिती नाही. चिपळुणला होणा-या संमेलनाच्या अध्यक्षपदाची निवडणुक सालाबादप्रमाणे गाजु लागली आहे.गेल्या ८५ साहित्य संमेलनात न घडलेली जातीय प्रचाराची घटना यावर्षी प्रथमच पाहायला मिळत आहे.त्याचे मानकरी आहेत अध्यक्षपदाचे एक उमेदवार श्री.ह.मो.मराठे! मराठे हे लेखक आणि संपादक म्हणुन प्रसिद्ध आहेत. त्यांनी या निवडणुकीत जातीय प्रचार करुन या निवडणुकीला झेडपीच्या निवडणुकीच्या पातळीवर उतरविले. काही लोक दागिने मोडुन खातात,काही आपली गरिबी मोडुन खातात तशी हमोंनी निवडणुक प्रचारात स्वत:ची जात "मोडुन खायला" सुरुवात केली आहे अशी टिका झाली.हे जाती संमेलन नाही.ही साहित्य संमेलनाची निवडणुक आहे तेव्हा ती साहित्यबाह्य गोष्टींऎवजी वांग्मयीन गुणवत्तेवर लढवावी याचे भान सुटले आणि "जात दाखवुन अवलक्षण" झाले.शिवाय हमोंवर गुन्हा दाखल झाला तो वेगळाच. हमोंना न्यायालयाने जामीन मंजुर केला म्हणुन बरे नाहीतर तुरुंगातुन प्रचार करायची हमोंवर पाळी आली असती.
हमोंनी मतदारांना ४ पानी पाल्हाळिक पत्र लिहुन त्यातली पुर्ण २ पाने ब्राह्मण कार्याला देवुन ही आफत ओढवुन घेतली.आपण आडनावापुरते ’मराठे’ असलो तरी जातीने "ब्राह्मण" आहोत आणि आपणच  ब्राह्मणांचे एकमेव तारणहार आहोत असे त्यांनी आपल्या प्रचारपत्रात  नमुद केलेले आहे.ब्राह्मण समाजाच्या विरुद्धच्या सगळ्या अपप्रचाराला वाचा फोडण्याचे "ईश्वरी कार्य" आपण हाती घेतल्याची माहिती हमोंनी या पत्रकात दिली आहे.
हमो म्हणतात, "गेल्या दिडशे वर्षांपासुन महाराष्ट्रात ब्राह्मणद्वेषाचे वातावरण पद्धतशीरपणे तयार करण्यात येत असुन सध्या त्याचा कळस गाठण्यात येत आहे." याचा अर्थ हमोंचा रोख सुचकपणे महात्मा फुले आणि सावित्रीबाई फुले यांच्याकडे आहे.दिडशे वर्षांपुर्वी त्यांचे स्त्री व दलित शिक्षणाचे काम  सुरु झाले होते. हमोंचा अंगुलीनिर्देश तिकडेच आहे. हमोंनी राज्यघटनेने दिलेल्या सामाजिक  आरक्षणाला जातवार आरक्षण म्हणुन त्याविरुद्ध दंड थोपटलेले आहेत.बहुजन शेतकरी- कष्टक-यांना जमिनीची मालकी देणा-या कुळकायद्यालाही हमोंचा विरोध आहे. त्यांना सगळेच काटे उलटे फिरवायचे आहेत.संमेलनाध्यक्ष सर्वसमावेशक विचारांचा आणि उदारमतवादी असायला हवा. अशा उलट्या पावल्यांच्या प्रवाशाला साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षपदी निवडुन देणे साहित्यविश्वाला परवडणारे आहे काय? संमेलनाचे पुर्वाध्यक्ष लक्ष्मणशास्त्री जोशी,गं.बा.सरदार,कुसुमाग्रज,पुल, अत्रे, य.दि.फडके,अरुण साधु,वसंत बापट आदींचा वारसा हमोंना नको आहे. रानडे, आगरकर, केशवसुत,कर्वे,लोकहितवादी यांची तोंडदेखली नावे घेणारे हमो नेमके कुणाचे वारसदार आहेत? सदानंद मोरे यांनी त्यांना  जातविरहीत प्रचाराचे प्रमाणपत्र देवुन त्यांची तळी उचलुन धरली असली तरी हमो हे विष्णुशास्त्री चिपळुणकरांचेच वारसदार आहेत आणि रानडे-केशवसुतांची नावे घेवुन ते त्यांना बदनाम करीत आहेत हे स्पष्ट आहे.
या निवडणुकीत मोठ्या प्रमाणावर ब्राह्मण मतदार असल्याने त्यांच्याकडे "भिक्षांदेही करण्यासाठी" हमोंनी हे पत्रक काढल्याची टिका एबीपी माझा वाहिनीने थेटपणाने करुन हमोंच्या जातीय प्रचाराचे वस्त्रहरण केले. वृतपत्रांमधुन टिका सुरु झाल्यावर हमोंनी साळसुदपणाचा आव आणुन केलेला खुलासा  अतिशय विनोदी होता. "एबीपी माझा" शी बोलताना ते म्हणाले, "मी पत्रकात असे कुठे  लिहिलेय की मी ब्राह्मण आहे म्हणुन ब्राह्मण मतदारांनो मलाच मत द्या!" प्रबोधनकार ठाकरे यांच्या आत्मचरित्रात एक आठवण दिलेली आहे.१९२३ च्या राजकीय निवडणुकीत भास्करराव जाधव यांनी, "सातारा जिल्हा मराठा मतदारांचा असुन आपण मराठा आहोत सबब मराठ्यांची मते मराठ्यासच मिळाली पाहिजेत" असे प्रचारपत्रक काढले होते.{ "माझी जीवनगाथा",पान.२४४} आज कायदे बदललेले आहेत. असा थेट जातीय प्रचार करता येत नसल्याने आजच्या "आडनावांच्या मराठ्यांनी"अधिक चतुर मार्ग वापरला आहे इतकेच.पण वृती तीच आहे.
मतदारांमध्ये दोन जातींचे लोक प्रामुख्याने आहेत.एकुणात ४० टक्के मतदार ब्राह्मण असल्याचे हमो सांगत असले तरी प्रत्यक्षात हे प्रमाण ५५ते ६० टक्केपर्यंत असावे असे जाणकारांचे मत आहे.त्याखालोखाल मतदार सत्ताधारी जातीचे आहेत. हमोंना "विरोधीभक्त" ब्रिगेडकरवी ब्राह्मणांचे मसिहा बनायचे आहे.पण ते ब्राह्मणांना गृहीत कसे धरु शकतात? त्यांनी जाणीवपुर्वक जेम्स लेनचे प्रकरण उकरुन काढले आहे.दोन प्रतिगाम्यांमध्ये कायम संगनमत असते हे अनेकदा दिसुन आले आहे.हमो म्हणतात, "जेम्स लेनचे पुस्तक व तो स्वत: यांची भारताच्या सुप्रीम कोर्टाने निर्दोष मुक्तता केली." हमोंची ही मांडणी सत्याला धरुन नाही. सरकारने  लेनच्या बदनामीकारक आणि विकृत पुस्तकावर  बंदी घातली होती. घटनेच्या कलम १९ नुसार असणा-या लेखन व अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याच्या मुद्द्यावर न्यायालयाने  ही बंदी उठवली. सरकारने हा आदेश काढताना खुप चुका केलेल्या होत्या.त्याचा फायदा पुस्तकाला मिळाला.पण ही याचिका लेनने केलेली नव्हती किंवा लेनला निर्दोष ठरवावे अशीही मागणी याचिकेत नव्हती.पुस्तक वाचायला मिळावे अशी वाचकांची याचिका होती.लेनला कोर्टाने निर्दोष मुक्त केले ही हमोंची माहिती त्यामुळेच खोटी आहे.ब्राह्मण पुरुषांच्या सरसकट कत्तली करण्याची चिथावणी देणा-या ब्रिगेडच्या पुरुषोत्तम खेडेकरांच्या विखारी पुस्तकाविरुद्ध हमोंनी भुमिका घेतल्याचे ते या पत्रकात आवर्जुन सांगतात. खेडेकरांच्या या पुस्तकाविरुद्ध पोलीसात तक्रार करणारे हमो नसुन शाम सातपुते,संजय सोनवणी आणि मधुकर रामटेके हे पुरोगामी होते.हमोना केवळ लाजेकाजेस्तव नंतर भुमिका घ्यावी लागली पण पोलीसकेस दाखल झाल्यानंतरही हे "शुर शिपाई"  तब्बल सहा महिने या पुस्तकावर मुग गिळुन गप्प राहिले होते.
 हमोंनी लेनच्या वादग्रस्त पुस्तकातील गलिच्छ मजकुर आपल्या पत्रकात जसाच्यातसा उद्धृत केला आहे. हा उद्योग यापुर्वी फक्त संभाजी ब्रिगेडने हजारो पत्रके छापुन केलेला हो्ता. तीच जातीयवादी ब्रिगेड आत्ता जात्यंध हमोंना त्यासाठीच टार्गेट करीत आहे.त्यांनी हमोंवर त्याबाबतचा गुन्हाही दाखल केलेला आहे. ब्रिगेडसारख्या अतिरेकी आणि जातीयवादी  संघटनांना जेम्स लेनचे कोलीत देवुन चिथवायचे आणि तटस्थ मतदारांची सहानुभुती मिळवुन,सनातन्यांची मते पक्की करित निवडुन यायचे अशी गणिते धुर्तपणे  मांडुन हमोंनी हे पत्रक काढलेले असावे. सहानुभुतीच्या लाटेवर  निवडुन यायचे हे डावपेच अंगलट आलेच तर जातीसाठी आपण माती खाल्ली असे सांगुन "जातीवीर" ठरण्याची सोयही यात आहेच. हमोंनी अटक होणार याची खात्री झाल्यानंतर दिलगिरी व्यक्त केली.राजकारणी अटक झाल्यावर हमखास दवाखान्यात भरती होतात. हमो आधीच भरती झाले, यावरुनही त्यांची रणनिती कळायला हरकत नसावी.हा वाद यापुढे कसे वळण घेतो त्यावर मराठे निवडणुक जिंकणार की हरणार ते ठरेल.साहित्यिक हमोंवर जातीप्रेमाने मात केल्याचे हे चित्र खेदजनक आहे.पुरोगामी महाराष्ट्र याचा काय निकाल घेतो ते बघुया!

.................................................................................................................................................................