Sunday, June 7, 2020

अरविंद बन्सोड यांच्या संशयास्पद मृत्यूची एसआयटीमार्फत चौकशी व्हावी-

मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे यांनी विशेष महानिरीक्षकांच्या नेतृत्वाखाली विशेष तपास पथक SIT नेमून चौकशी करावी! नागपूर जिल्ह्यातील पिंपळदरा या गावातील ( तालुका : नरखेड) अरविंद बन्सोड (३०वर्षे) या बौद्ध तरुणाचा दिनांक २७ मे २०२० रोजी झालेल्या बेदम मारहाणीनंतर संशयास्पदरित्या २९ मे रोजी मृत्यू झालेला आहे. ही घटना थडी पवनी या गावात घडली आहे.

या प्रकरणात मयत बौद्ध तरुणाची मारहाणीनंतर मेडिकल का करण्यात आली नाही?

अरविंद बन्सोड याचा मृत्यू मारहाणीनंतर दोन दिवसांनी म्हणजे 29 मे रोजी रुग्णालयात झाला. या कालावधीत त्याचा मृत्यूपूर्व जबाब पोलिसांनी का घेतला नाही?

मयत बौद्ध तरुणाला झालेल्या मारहाणीच्या तक्रारीनंतर लगेच एफआयआर नोंदवून घेण्याऐवजी थेट मृत्यूनंतरच गुन्हा दाखल करण्याची भूमिका जलालखेडा पोलीस ठाण्यातील अधिकाऱयांनी कोणाचे आदेश आणि दबावाखाली घेतली?

या घटनेची/ प्रकरणाची माहिती जिल्हा पोलीस अधीक्षक राकेश ओला यांना जलालखेडा पोलिसांनी घटना घडल्यानंतर दिली की गुन्हा दाखल केल्यानंतर दिली? त्यानंतर त्यांनी या प्रकरणात नेमकी काय भूमिका बजावली?

बौद्ध तरुणांच्या या संशयास्पद मृत्यूच्या प्रकरणात अनुसूचित जाती अत्त्याचार प्रतिबंधक कायद्याखाली कारवाईला फाटा देऊन आयपीसीच्या कलम 306 आणि 34 अन्वये कारवाई करण्याचा निर्णय पोलीस अधीक्षकांच्या पातळीवर की स्थानिक पोलीस ठाण्याच्या पातळीवर घेण्यात आला?

लगेच जामीन मिळण्यास वाव असलेली कलमे लावण्याची कारवाई करण्याआधी आरोपी मिथिलेश उर्फ मयूर उमरकर याला पसार होण्यास रान कोणी मोकळे सोडले ?

आरोपी मिथिलेश उर्फ मयूर उमरकर हा मेंढला पंचायत समितीचा सदस्य आहे. त्याची आई अरविंद बन्सोड याला मारहाण झालेल्या थडी पवनी या गावाची सरपंच आहे. मिथिलेशचे वडील बंडू उमरकर हे जिल्हा परिषदेचे माजी उपाध्यक्ष आणि राष्ट्रवादी काँग्रेसचे वजनदार नेते आहेत, हे खरे आहे काय? दिवाकर शेजवळकर यांच्या वरिल मागण्यांना माझा पाठींबा आहे.

-प्रा.हरी नरके,
७/६/२०२०

Saturday, June 6, 2020

आम्ही वडाला फेर्‍या मारतो, कारण.....










अनेक वर्षे संसार झाला. मुलाबाळांची लग्नंही झाली. सुना, जावई आले. नातवंडं झाली आणि मग बायको आवडत नाही म्हणून आत्याला तिच्या नवर्‍याने सोडलं. ती माहेरी येऊन राहू लागली. वटसावित्रीचा दिवस उजाडला. परित्यक्ता आत्या हाच नवरा सात जन्म मिळो म्हणून वडाला फेर्‍या मारू लागली.


मी तिला म्हटलं, " अगं, तुझ्या नवर्‍यानं तुला सोडलं ना? तरिही तोच नवरा सात जन्म कशाला हवाय तुला?"
आत्या म्हणली, "पोरी, त्यानं त्याचा धर्म सोडला. आपण आपला धर्म पाळावा."


दर वटपौर्मिणेला आमचा हा वादसंवाद व्हायचाच. आत्या काही ऎकत नव्हती. तिची वटपुजा चालूच होती.
मग मला सुचलं, " अगं आत्या, तुला सोडल्यावर तुझ्या नवर्‍याने दुसरी बायको केली. तीही वडाला फेर्‍य मारीत असणार. म्हणजे हीच सवत तुला सात जन्म मिळणार बघ. कसं म्हणतेस?"

ही गोळी लागू पडली. आत्यानं हातातलं पुजेचं ताट फेकून दिलं. म्हणाली, " नको गं बाई, ती अवदसा मला सवत नको. आजपासून पुजा बंद."

( स्त्रोत- कुमुद पावडे, अंतस्फोट )


आम्ही एक सर्व्हेक्षण केलं होतं वटसावित्री पुजेचं ज्यांना आकर्षण आहे अशा बायकांचं.
" तुम्ही वडाला फेर्‍या मारता, ते अंत:प्रेरणेनं की दबावाखाली? खरंच हा नवरा तुम्हाला सात जन्म हवाय का?"
निम्म्यापेक्षा अधिक बायकांचं उत्तर होतं, " सात जन्म चुलीत घाला. याच जन्मात नको झालाय मुडदा. सोय असेल तर ही साखळी तोडावी म्हणून आम्ही इथल्याइथं उलट्या फेर्‍याही मारायला तयार आहोत."
मग ह्या फेर्‍या का मारताय?


" नाही केली वटपुजा तर शेजारीण संशय घेते. नवरा मारहाण करतो. लोकं नस्त्या चर्चा करतात. त्यापेक्षा फेर्‍या मारलेल्या बर्‍या."


काही बायका म्हणाल्या, " नवरा चांगला आहे. आम्ही आवडतो परस्परांना. चालेल हाच नवरा. शिवाय या पुजेच्या निमित्ताने नवर्‍याकडून नवी साडी, कधीकधी दागिने, पार्टी, सिनेमा हे सारे उकळता येते. मलाही आवडतं, नटायला मुरडायला. काय बिघडलं या पुजेनं?"


काही म्हणाल्या, " आम्ही फेर्‍या मारतो, कारण आमची ही इन्व्हेस्टमेंट आहे. लग्नानंतरचे काही दिवस सोडले तर नवरा वाईटच वागत होता. मग सुधारणेचं पॅकेज वापरलं. सलग २०,२५ वर्षांनंतर कुठं नवरा सुधारला. आता चांगला वागतो. तेव्हा पुढची सात जन्मं हाच असलेला बरा. परत नवा नवरा म्हणजे पुन्हा उमेदीची २५ वर्षे दुरुस्तीत जाणार. त्यापेक्षा हाच बरा. कळलं ना? ही पुजा म्हणजे आमची गुंतवणूक आहे."


काही रामतीर्थकर पंथीय बायका म्हणाल्या, " वडापासून ऑक्सीजन मिळतो. ही सार्ट ऑफ निसर्गपुजा आहे. आमची हिंदुंची ही सुवर्णपरंपरा आहे. तुम्ही इतर धर्मातल्या गोष्टींवर का बोलत नाही?"


" छान. पण ऑक्सीजन नवर्‍याला का नको? दोघांनी जोडीनं का करायची नाही ही निसर्गपुजा? दुसर्‍या धर्माचं म्हणाल तर, तुम्ही स्वत:च्या नवर्‍यासाठीच का करता पुजा? मैत्रिणीच्या किंवा शेजारणीच्या वतीनं का करीत नाही वटपुजा तिच्या नवर्‍यासाठी? वडाचं झाड नाही मिळालं तर वडाच्या झाडाच्या चित्राला काही शहरी बायका फेर्‍या मारतात. चित्रातून कसला ऑक्सीजन मिळतो?"


काही बायका स्मार्ट होत्या. त्या म्हणाल्या, "सात जन्माचं कंत्राट डोक्यात आमच्या जन्मापासून आमच्या डोक्यात फिक्स बसवण्यात आलंय... आम्ही ही पुजा करतो कारण आमची प्रार्थना वेगळी असते. देवा, हाच जन्म सातवा डिक्लेअर कर!"


-प्रा. हरी नरके, ६/६/२०२०

Friday, June 5, 2020

अज्ञानमग्न ओबीसी आणि त्यांचं बहिष्कृत सामाजिक पर्यावरण- प्रा. हरी नरके


ही पृथ्वी फक्त माणसासाठी बनलेली नाही. तिच्यावर सृष्टीतील लक्षावधी सजिवांचा माणसाइतकाच हक्क आहे. आजकाल माणूस स्वार्थीपणाने निसर्गाचा विध्वंस करतोय. त्याला अक्षरश: ओरबाडतोय. त्याविरूद्धची निसर्गाकडून प्रतिक्रियाही उमटतेय. माणसाच्या विकासाचा इतिहास म्हणजे माणूस आणि निसर्ग यांच्या  संघर्षाचाच इतिहास आहे. मानवाने निसर्गावर विजय मिळवल्याची बरीच उदाहरणे असली तरी निसर्गानेही माणसाला धडा शिकवल्याची काही उदाहरणे आहेतच. निसर्गाबाबत शहरी, सुशिक्षित, बुद्धीजिवी बरेच जागृक असतात. मात्र तितकी जागृती सामाजिक पर्यावरणाबद्दल दिसत नाही. असा दुजाभाव का? कारण निसर्गाविषयीच्या बोलण्या, लिहिण्याला, लढण्याला जगभर प्रतिष्ठा आहे. प्रसिद्धी आहे. पुरस्कार आहेत. याउलट सामाजिक पर्यावरणविषयक बोलणे, लिहिणे, त्याची चर्चा करणे हे बुद्धीजिवींमध्ये तुच्छतेचे, हिनकसपणाचे आणि टिंगलटवाळीचे विषय आहेत. पुरोगामी भारताच्या काही बुद्धीजिवी वर्तुळांमध्ये एससी,एसटी, मायनॉरिटीविषयक बोलण्या लिहिण्याला ग्लॅमर आहे.


ओबीसी म्हणजे शूद्र. मराठा, कुणबी, माळी, तेली, आग्री, भंडारी, धनगर, वंजारी, कुंभार, सुतार, नाव्ही, साळी,.... अशा कष्टकर्‍यांना सामाजिक प्रतिष्ठा नाही. त्यामुळे त्यांच्या जगण्या मरण्यालाही किंमत नाही. त्यांच्याबद्दल लिहिणे, बोलणे हे मिेडीयाच्या दृष्टीने डाऊन मार्केट. राजकारण्यांना ओबीसींची मतं हवी असतात, पण त्यांच्या समस्या, दुखणी, व्यथा, वेदना ह्याची वास्तापूस त्यांना नको असते. महाराष्ट्रातला कोणताही राजकीय पक्ष ओबीसींचे प्रश्न ऎरणीवर आणायला तयार नसतो. त्यांच्यासाठी ओबीसीसेल निर्माण करण्या इतपतच त्याला महत्व असते.

लोकशाहीमध्ये डोकी महत्वाची असूनही ओबीसींना मात्र किंमत शून्य, असं का?


 जे स्वत: जन्मओबीसी असतात, त्यातल्या बर्‍याचजणांना आपण ओबीसी आहोत हे सांगायची लाज वाटत असते. गेल्या बर्‍याच वर्षातले ओबीसी पर्यावरणाबद्दलचे माझे निरिक्षण पु्ढीलप्रमाणे आहे -


 खरं तर कारू नारू, बलुतेदार, अलुतेदार हा निर्माणकर्ता समाज आहे. त्यांच्या हातात कौशल्ये आहेत. सृजनशीलता आहे. व्यावसायिक ज्ञान आणि अनुभव आहे. निर्मितीची सगळी जादू ठासून भरलेला हा समाज देशावरचा बोजा नाही. ओबीसी चोर किंवा भिकारी नाहीत. ते देशाची अ‍ॅसेट आहेत. मग एव्हढा अभिमानास्पद वारसा असताना " ओबीसी ओळख" हा टवाळीचा विषय का? ओबीसी अस्मितेला हिन का मानलं जातं?


ओबीसीतले बुद्धीजिवी ओबीसींबद्दलच्या समाजमाध्यमांवरील अशा पोस्टना कधीही कमेंट, लाईक देत नाहीत. कारण आपण ओळखले जाऊ, त्यामुळे आपली बुद्धिजिवी वर्तुळातली प्रतिष्ठा कमी होईल अशी भिती त्यामागे असते.( यालाही अपवाद आहेत, असतात..)


उच्च अधिकारी, वकील, डॉक्टर्स, प्राध्यापक, पत्रकार, संपादक असलेले बहुतांश ओबीसी खाजगीत आपण ओबीसी आहोत असं आम्हाला सांगतात. त्यांच्यावर अन्याय झाला की " मी ओबीसी असल्यानेच माझ्यावर अन्याय झाला" अशी ओरडही ते करतात. एरवी मात्र त्यांना उघडपणे ओबीसीची ओळख सांगाविशी वाटत नाही. उलट ती दडवाविशीच वाटते. हा वर्ग अत्यंत कोत्या मनोवृत्तीचा, कोडगा आणि बेईमान आहे. कृतघ्न आहे.



गावकुसाबाहेरून आलेली आमची नवजागृत भावंडं ओबीसींबद्दल कायम तक्रारीच्या सुरात बोलत असतात. ओबीसी असे आहेत, नी तसे आहेत असा तुच्छतावादी सूर कायम बहुतांशांकडून येत असतो. ओबीसी जातीग्रस्त आहेत, रूढीवादी आहेत, तेच बर्‍याचदा दलित अत्त्याचारात पुढे असतात, मान्यच आहे. पण तरिही त्यांचे प्रबोधन न करता, त्यांना प्रतिगामी छावणीत ढकलून, त्यांच्यापासून फटकून राहून समाजपरिवर्तन कसं करणार आहात राजेहो?



सर्वसामान्य ओबीसी देव, धर्म, देश, ब्राह्मण, रूढी, परंपरा, संघ, मोदी, बजरंग दल, विश्व हिंदू परिषद, अ.भा.वि.प, समरसता मंच यांच्याबद्दल गर्व बाळगणारा असतो. त्यांच्यावर टिका करणारे, त्यांची चिकित्सा करणारे, त्यांना प्रश्न विचारणारे, बोलणारे, लिहिणारे आमच्यासारखे लोक ह्या ओबीसींना आपले शत्रू वाटतात. आमच्या अंगावर पहिलं कोण धावून कोण येतं? तर अभिजनांचे हे ओबीसी पोपट, वेठबिगार, गुलाम, वरच्यांनी ठेवलेले ओबीसी रंडवे, भडवे आणि दलालच. तरिही त्यांच्याकडे क्षमाशीलतेनं बघत शिक्षणाचं, प्रबोधनाचं, जागृतीचं काम चालूच ठेवावं लागतं.



एक गंमत म्हणजे ओबीसींना स्वत:ला काही व्यक्तीगत मदत हवी असली तर ते प्रथम आमच्याकडॆच धाव घेतात बरंका! ओबीसींच्या आरक्षणावर गदा आली, ओबीसींच्या स्कॉलरशिप बंद झाल्या, ओबीसींच्या अ‍ॅडमिशन, क्रिमी लेयर, जात प्रमाणपत्रं, कास्ट व्हॅलिडिटी असा कुठलाही प्रश्न, मुद्दा आला की त्यांना पहिली आठवण आमची येते.


परवाच एका प्राध्यापकाचा मेल आला होता. " अर्जंट फोन नंबर पाठवा. तातडीचे बोलायचेय." मी कळवलं, " माझा फोन बहुधा बंद असतो. इमेलवरून कळवा." त्यांचा अर्जंट मुद्दा काय असावा? "अमूक तमूक मॅनेजमेंट महाविद्यालयात माझ्या मुलीला एमबीएला प्रवेश हवाय. त्यांच्याकडे ओबीसी महिला आरक्षण का नाही? तुम्ही चौकशी करुन मला ताबडतोब कळवा." जणू हरी नरके हा त्यांचा खाजगी नोकरच आहे. मी त्यांना कळवलं, " तुम्ही प्राध्यापक आहात ना? मग तुम्ही का चौकशी करीत नाही? मी तुम्हाला याबाबत काहीही मदत करू शकणार नाही. तुमचे हातपाय तुम्हीच हलवा."


मागे ओबीसी आरक्षणाला धोका निर्माण झाला, तर एक ओबीसी संपादक माझ्या मित्राला म्हणाले, " हरी नरके काय करताहेत?" हे बरं आहे, शिव्या तुम्हीच खा. मार तुम्हीच खा. अडीअडचणीला रात्रंदिन धावूनही जा, आणि तरिही तुम्ही विचारणार तुम्ही ओबीसींसाठी काय केलं? काय कर्ताय?


कुठेयत ओबीसींचे नेते? ओबीसी बॅकलॉग, ओबीसी जनगणना, बजेट, ओबीसी आयोगाला घटनात्मक दर्जा, प्रमोशन व उच्च शिक्षणात आरक्षण, सर्व स्थरांवर संरक्षण, कडक अंमलबजावणी या ओबीसींच्या प्रश्नावर देशभर रान पेटवलं म्हणून छगन भुजबळ आणि गोपीनाथ मुंडॆंना किती मोठी किंमत मोजावी लागली! त्यांच्या थिंक टॅंकला किती छळ सोसावा लागला!


बहितांश ओबीसी समाजाने प्रत्येक समस्येची पिशवी अडकवण्याची हक्काची खुंटी म्हणजे हरी नरके, अ‍ॅड. बी.एल.सगर किल्लारीकर, मृणाल ढोलेपाटील, संजय सोनवणी, मंगेश ससाणे, श्रावण देवरे, कमलाकर दरवडे, चंद्रकांत बावकर, प्रदीप ढोबळे, प्रकाश खेडकर, राम वाडीभष्मे,..... असं ठरवूनच टाकलंय. म्हणजे ते स्वत: काहीही करणार नाहीत, लढणारही नाहीत, खाजगीतही मदत करणार नाहीत, उलट जमेल तसं मदत करणारालाच फैलावर घेतील, शिव्याही घालतील आणि तरीही तुम्ही लढलं पाहिजे. हा धंदा खोटा. दमवणारा. थॅंकलेस. मनस्ताप देणारा.


मी तर राजकारणीही नाही. मला तुमची मतं नकोत. ओबीसी प्रश्न हा माझ्या करियरचा विषय नाही. केलं तेव्हढं भरपूर झालं. यापुढे तळमळीने नव्या पिढीतलं कुणी काही करील तर त्यांना मार्गदर्शन नक्की करू. मात्र रात्रंदिन ओबीसींसाठी सगळी शक्ती पणाला लावणं हा उद्योग म्हणजे टांगा पलटी घोडे फरार असला धंदा आहे.



मी व्यक्तीश: आयुष्यात कधीही कसलंही आरक्षण घेतलेलं नाही. घेणारही नाही. मात्र १९८० पासून मी गेली ४० वर्षे आरक्षण समर्थनार्थ लढलोय. लढतोय. आता हाच खेळ पुढे चालूसाठी एनर्जी आणायची कुठून?


ग्रामपंचायतीपासून न.पा. मनपा, न.प. तालुका पंचायत, जिल्हा परिषद या पातळीवरच्या ओबीसी आरक्षणाचा लाभ घेतलेले एकट्या महाराष्ट्रात सुमारे ६ लाख लोक आहेत. यातले किती लढायला पुढे येतात? ( यालाही अपवाद आहेत, असतात..) हे लाभार्थीच जर शेपूट घालून बसणार असतील तर लढायचं कुणासाठी आणि का?



अज्ञानमग्न ओबीसींसाठी लढणं म्हणजे झोपेचं सोंग घेतलेल्यांसाठी ढोल वाजवित राहणं, यश येईल का? आलं तर कधी? काहीच माहित नाही. त्यासाठी आपल्या हाताने बुद्धीजिवी वर्तुळातून बहिष्कृत व्हा, शिव्या खा, मनस्ताप सोसा. एव्हढंही करून ओबीसी पर्यावरणाला पुरोगामी बुद्धिजिवींच्या चर्चाविश्वात स्थान, सन्मान मिळेल का? बहुधा नाहीच. तरिही लढलं तर पाहिजेच.

का?

( अ )  फुले- शाहू - आंबेडकरांच्या उपकारातून अंशत:तरी मुक्त होण्यासाठी,
( ब )  अगदीच बुडती हे जन देखवेना डोळा.. असं नव्हे पण, नाही बघवत, नाही स्वस्थ बसवत म्हणून, ऎशी कळवळ्याची जाती... हा स्वभाव आहे म्हणून,
( क ) जो वारसा आधीच्यांनी आमच्या हातात दिला त्यची जनुकं पुढच्यांच्या हाती सोपवण्यासाठी,
( ड ) पुढच्या पिढ्यांना थोडे तरी बरे दिवस यावेत म्हणून,

लढल्याशिवाय कोणालाही हक्क मिळालेले नाहीत म्हणून.

चला आपल्या पर्यावरणाच्या रक्षणासाठी लढाई बुलंद करू यात. तुम्ही मात्र वाचा  आणि विसरून जा...

-प्रा. हरी नरके, ५/६/२०२०


मोदीसरकारने ओबीसींच्या मेडीकलच्या दहा हजार जागा पळवल्या







आता मुख्य मुद्द्याकडे वळतो.  तर या फक्त तीन वर्षात म्हणजे २०१७ पासून MBBS साठी आरक्षित OBC च्या तब्बल दहा हजार जागा गायब करण्यात आल्या व त्या दहा हजार गायब जागा ओपन कॅटेगरीला बहाल करण्यात आल्या. म्हणजे या पंधरावीस वर्षात OBC चीं जी प्रगती झाली ती केन्द्रात सत्तेत बसलेल्या मोदी सरकारला म्हणजे संघपरिवाराला खुपत आहे आणि त्यामुळेच NEET ला हाताशी धरुन cut of मधे हवे तसे सोईचे बदल घडवून आेबीसींच्या जागा त्याही दहा हजार जागा उडवण्यात आल्या आणि त्या उच्चजातीयांना बहाल करण्यात आल्यात.

मी दोडे गुजर या ओबीसी जातीचा आहे.(२०१२ पासून फेसबुकवर आहे पण जातीचा उल्लेख दुरान्वयेही केला नव्हता, आज विशेष कारणाने करावा लागत आहे). महाराष्ट्रातील दोडे गुजर ही जात मुख्यत्वे जळगाव जिल्ह्यात व काही प्रमाणात धुळे जिल्ह्यात आहे. नातेसंबंध आणि परिचय यामुळे माहिती असल्याने दोडे गुजर या जातीच्या शैक्षणिक स्थितीबद्दलच या पोस्टमधे उल्लेख करत आहे !

१९९१-९२ नंतर शैक्षणिक संस्थांमधे इतर मागासवर्गीयांना राखीव जागा ठेवण्याचा निर्णय झाल्याच्यापूर्वी दोडे गुजर जातीत हाताच्या दहा बोटेही भरणार नाहीत एवढेच MBBS डाॅक्टर्स होते.

१९९१ नंतर काँग्रेस सरकारने लागू केलेल्या नव्या आर्थिक धोरणामुळे जी आर्थिक समृद्धी आली व त्यानंतर जी शैक्षणिक जागृती झाली व तिच्या जोडीला OBC च्या हक्काच्या शैक्षणिक संस्थातील जागा OBC नांच देण्याचा निर्णय झाल्याच्या नंतरच्या या पंधरावीस वर्षात दोडे गुजर जातीतून शेकड्याने MBBS, MD, MS, BDS आणि सगळ्या वैद्यकीय stream मधून डाॅक्टर्स तयार झाले व या दोन्ही जिल्ह्यात व मुंबई पुण्यातही यशस्वी वैद्यकीय व्यवसाय करत आहेत.

देशभरात साधारणतः साडेदहा लाख MBBS म्हणजे अॅलोपथी डाॅक्टर्स आहेत. देशाला स्वातंत्र्य मिळून ७३ वर्षांनंतरची ही स्थिती आहे.

आता मुख्य मुद्द्याकडे वळतो. तो असा की या ७३ वर्षातून मोदी शेठची मागची तीन वर्षे वगळली तर या फक्त तीन वर्षात म्हणजे २०१७ पासून MBBS साठी आरक्षित OBC च्या तब्बल दहा हजार जागा गायब करण्यात आल्या व त्या दहा हजार गायब जागा ओपन कॅटेगरीला बहाल करण्यात आल्या. म्हणजे या पंधरावीस वर्षात OBC चीं जी प्रगती झाली ती केन्द्रात सत्तेत बसलेल्या मोदी सरकारला म्हणजे संघपरिवाराला खुपत आहे आणि त्यामुळेच NEET ला हाताशी धरुन cut of मधे हवे तसे सोईचे बदल घडवून आेबीसींच्या जागा त्याही दहा हजार जागा उडवण्यात आल्या आणि त्या उच्चजातीयांना बहाल करण्यात आल्यात.

आता पुन्हा माझ्या दोडे गुजर जातीकडे वळताे. या दोडे गुजर जातीचा बहुसंख्य तरुण वर्ग मोदीभक्त आहे.  मी या संघपरिवाराच्या कह्यात कधीच गेलो नसतो. मोदीसरकारच्या लोकविरोधी धोरणांचा मी नेहमीच विरोध करतो त्यावेळेस मला विरोध करण्यात हे गुजर तरुणच आघाडीवर असतात.

मी मला दोडे गुजर असल्याने जास्तीची माहीती या जातीबद्दल असल्याने माझ्या जातीचे उदाहरण घेतले आहे पण ही स्थिती सगळ्याच ओबीसींचीच नव्हे तर सार्‍या बहुजनांची आहे. मोदी यांना लुटत आहे, हे आनंदाने लुटवून घेत आहेत !

तेली, माळी, कुणबी, गुजर, लेवा आणि सर्व ओबीसी जातींना मोदीभक्तीचा नजराणा...मोदी मोदी करण्यासाठी तुमच्या दहा हजार पोरांना MBBS डाॅक्टर होण्यापासून रोखण्यात आले, तुम्ही मोदी मोदी करत असतांना तुमच्या पोरांच्या दहा हजार MBBS च्या जागा नाकारुन तुमची छानच हजामत करण्यात आली, याबद्दल अभिनंदन ! काय करतील तुमची पोरे डाॅक्टर बनून आणि डाॅक्टर बनले तर मग मोदी मोदी कोण करेल ?

करा आणखी मोदी मोदी !

तीनच वर्षात दहा हजार जागा उडविल्या, मोदीभक्तांच्या पाठींब्याने मोदीच किंवा मोदींचा पक्षच सत्तेवर राहीला तर हे सगळ्या बहुजनांनांना भिकेला लावल्याशिवाय राहणार नाहीत !

मी गुजर ओबीसी! V.d. Patil यांची पोस्ट

मोदीसरकारने ओबीसींच्या मेडीकलच्या दहा हजार जागा पळवल्या- व्ही.डी.पाटील

Tuesday, June 2, 2020

कोरोना काळात केंद्र सरकरचे जातीय अत्याचार-









कोरोना साथीच्या नियंत्रणाच्या नावाखाली मोदी सरकारने ज्या प्रकारचे जातीय अत्त्याचार केलेत त्याला जगात तोड सापडणार नाही. लॉकडाऊनच्या नावाखाली गरिब, दलित कष्टकर्‍यांची ज्याप्रकारे नाकाबंदी करण्यात आली, त्यातून त्यांच्या जगण्याच्या हक्कावरच आघात करण्यात आला. या अभावग्रस्त, वंचित, उपेक्षित समुहांची राजरोसपणे जणू कत्तलच करण्यात आली. हा अत्त्याचार का?


कोणतीही पुर्वतयारी न करता अवघ्या चार तासात करण्यात आलेले लॉकडाऊन हे जातीय अत्त्याचाराचेच एक उदाहरण म्हणायला हवे. का करावा लागला लॉकडाऊन? कारण जे उच्चवर्णिय हवाई श्रीमंत मोदीकृपेने परदेशातून भारतात आले त्यांचे जर वेळीच आयसोलेशन केले असते, सगळे विमानतळ वेळीच सील केले असते तर १३५ कोटी भारतीयांची ही ससेहोलपट टाळता आली असती. गरिबांचे मृत्य़ू रोखता आले असते.


लॉकडाऊनद्वारे स्थानबद्धता लादल्यामुळे जे गरिब उपासमारीने मेले, रेल्वे प्रवासात मेले त्यांच्या सदोष मनुष्य हत्त्येला मोदी सरकारच जबाबदार आहे. एव्हढेच नाही तर जे भारतीय नागरिक कोरोनामुळे मृत्यूमुखी पडले त्यांच्याही मृत्यूचे पाप केंद्र सरकारचेच आहे.


आजही भारताच्या धोरणनिर्मितीवर, माध्यमांवर, न्यायव्यवस्थेवर आणि बौद्धिक जगतावर उच्चवर्णियांचेच वर्चस्व आहे. त्यांनी " प्रवासी मजूर," "सोशल डिस्टंसिंग" असले शब्दप्रयोग वापरून जातीय मानसिकतेचाच प्रभाव दाखवलेला आहे.

देशाची शेती, कारखाने, छोटेमोठे उद्योगधंदे, बांधकामं इथं राबणारे कोण आहेत? कोण आहेत मोलकरणी आणि घरगडी? कोण करतं शहरांची सफाई? कोण सांभाळतं श्रीमंतांच्या पोराबाळांना? कोण आहेत चतुर्थश्रेणी कर्मचारी? यातले बहुतेक सगळे हे सर्वधर्मीय दलित, आदीवासी किंवा ओबीसीच आहेत.  यातले २० जण रेल्वेखाली चिरडून मेले औरंगाबदजवळ. ८० जण रेल्वेप्रवासात खपले. त्याच्याबद्दल उच्चवर्णियांच्या केंद्र सरकारला ना खंत ना खेद. खरंतर यासाठी जबाबदार असलेल्यांनी राजीनामे द्यायला हवे होते.

आधीच जागतिकीकरणाच्या नावाखाली या गरिबांचे शिक्षण, आरोग्य, निवारा, रोजगार हिरावले गेलेच होते, बचेकुचे कोरोनातील सरकारी धोरणामुळे सम्पले. भारतातले १०% लोक अधिक श्रीमंत व्हावेत म्हणुन उर्वरित ९०% लोक राबराब राबतात. देशाच्या १% अतिश्रीमंत लोकांकडे ७० टक्के संपत्ती आहे.


भाजपा हा उच्चवर्णियांचा पक्ष आहे. अटलबिहारींचे शायनिंग इंडीया डुबले. मग मोदींना पुढे करण्यात आले. त्यांना लोकांनी दोनवेळा निवडून दिल्याचे दिसते खरे. पण मोदींना पक्षासाठी मुबलक पैसा कोण पुरवते? बडे उद्योगपतीच ना? मोदी त्यांचे मित्र आणि ते मोदींचे! राष्ट्रवादाच्या पोकळ गप्पा मारणार्‍या मोदींनी गरिबांच्या कल्याणकारी योजनांची नरडी पिळलेली आहेत.

रेल्वे स्टेशनवर मृत पावलेल्या आईच्या प्रेतावरील कापडाशी खेळत असलेले निरागस लहान मूल याचे भीषण छायाचित्र ही खरी कमाई आहे मोदी सरकारची!


लॉकडाऊनद्वारे मोदी सरकारने तमाम कष्टकरी, कामगार, गरिब, दलित, आदीवासी, ओबीसी, महिला आणि अल्पसंख्यांकांना रासरोसपणे मृत्यूच्या सापळ्यात ढकलले. कामगार चळवळीने १५० वर्षे लढून जे हक्क, कायदे आणि संरक्षण मिळवले ते सारे कोरोना साथीच्या संकटाचे निमित्त करून मोदी सरकार काढून घेत आहे. कामाचे तास कमी व्हावेत, ते ८ तास व्हावेत ह्यासाठी श्रमिक १०० वर्षे लढले.

त्या ८ चे १२ तास मात्र एका रात्रीत झाले. कुठे आहे ती जगातली सर्वात मोठी लोकशाही? कुठे आहे ते वेलफेयर स्टॆट? हे सरकार गरिबांच्या मुळावर का उठलेय? कोरोना ही सरकारला सुवर्णसंधीच मिळाली म्हणायचे गरिबांच्या कत्तली करण्यासाठी!

( चित्रांगदा चौधरी व अनिकेत आगा यांनी  एनडीटिव्ही.कॉम वर लिहिलेल्या लेखाच्या आशयाचा स्वैर आणि सारांशरूप मराठी अनुवाद- प्रा.हरी नरके )

प्रा.हरी नरके, २/६/२०२०

Monday, June 1, 2020

मागे वळून बघताना- प्रा. हरी नरके

















लहान वयातला माझा सगळ्यात आवडता वाड्मय प्रकार "चरित्र - आत्मचरित्र" हा होता. वेगवेगळ्या भन्नाट लोकांचे अनुभव, आत्मकथन वाचताना आपणच जणु ते आयुष्य जगतोय असा फिल यायचा. आजही माझा सगळ्यात आवडता विभाग "चरित्र - आत्मचरित्र" हाच आहे. माझ्या व्यक्तीगत ग्रंथसंग्रहात किमान ५००० तरी चरित्रं आत्मचरित्रांची पुस्तकं आहेत. शाळकरी वयात मला अल्पायुषी ठरलेल्या प्रतिभावंत साहित्यिक, योद्धे, विविध क्षेत्रातील कर्तबगार लोक आदींचं भारी आकर्षण होतं. त्यावेळी मला असं वाटायचं की माणसाला चांगलं, समृद्ध जगण्यासाठी लांबलचक आयुष्याची गरज नसते. शारिरिक, बौद्धिक परिश्रमाचं रसरशीत जगलेलं ३० ते ३५ वर्षांचं आयुष्य भरपूर झालं. तेव्हा आपल्या हातात तेव्हढाच वेळ आहे असं मानून मी चालत असे. पुढे जगण्यातली रंगत, गंमत, गुंतागुंत आणि विविधता आकळत गेली तेव्हा असं वाटायला लागलं की नाही ३५ फार कमी होतात ५० वर्षे ही लिमिट हवी.


पन्नाशी जवळ आली तेव्हा मी ठरवलं आणखी थोडी वाढ वाजवी ठरावी. मात्र साठी पुरे म्हणजे पुरेच.

आज कागदोपत्री वयाची ५७ वर्षे पुर्ण झाली. म्हणजे अजून उणीपुरी तीन वर्षे हातात आहेत. ३ वर्षे हा बक्कळ वेळ आहे!


( १ जून ही शिक्षकांनी नोंदवलेली कागदोपत्री जन्मतारीख आहे. पुढे आईने सांगितलेल्या आठवणींच्या आधारे मी खर्‍या जन्मतारखेचा शोध घेतला. ती सापडलीही. ती दोन महिने पुढची सापडली. मात्र कागदोपत्री बदल करायची मला आवश्यकता वाटली नाही. )


वाचनाच्या जबरी व्यसनाचा एक तोटा म्हणजे माणूस फार रोमॅंटिक बनतो. एक कविता आवडली होती, "मला दु:ख हवे." अर्थात तोवर दु:ख म्हणजे काय हे फारसं माहितही नव्हतं. तेव्हा वाटायचं आपल्यालाही दु:ख हवं. किती भारी ना! नंतर जसजसे दु:खाचे जबरी आघात होत गेले तेव्हा लक्षात आलं, दु:ख असतंच. ते मागायची काहीच गरज नसते. तुकोबा म्हणूनच गेलेत ना, " सुख जवापाडे, दु:ख पर्वताएव्हढे!" तथागतांनी सांगितलेला दु:ख निवारणाचा मार्ग आणि फुले-आंबेडकरांनी सांगितलेली जगण्याची रित हीच आपली वाट! या वाटॆवर चालत राहिलो. खूप मानसन्मान, आपुलकी, लोकप्रेम मिळत गेलं.


जात, वर्ग, लिंगभाव यांनी नाडलेल्या दुबळ्यांसाठी काम करायचं असं मनोमन ठरवलं होतं. त्यादिशेने धडपडत राहिलो. झटत राहिलो. अनेक चळवळींमध्ये विशेषत: भटक्याविमुक्तांच्या चळवळीत झोकून देऊन, जीव ओतून राबत राहिलो. स्वातंत्र्याच्या एव्हढ्या वर्षांनंतरही अपार दैन्य, अभाव आणि वंचितता यांचं जितंजागतं साम्राज्य म्हणजे हे पालावरचे समुह. या चळवळीतल्या सर्व गटातटांशी स्नेहबंध जुळले. सगळ्या नेत्यांना फार जवळून बघता आलं. अनुभवता आलं. काम एव्हढं मोठं होतं की नोकरी सोडून पुर्णवेळ कार्यकर्ता व्हावं असं वाटलं. प्रा. भा. ल. भोळेसर माझे सुहृद. त्यांच्याशी बोललो. ते नागपूरहून मुद्दाम पुण्याला धावत घरी आले. म्हणाले, " हरी, उदरनिर्वाहाचं एकमेव साधन असलेली नोकरी सोडू नकोस.


पुर्णवेळ कार्यकर्त्यांचे हाल कुत्रंही खात नाहीत. विशेषत: आर्थिक परावलंबन फार वाईट. लाचारीचं आणि मानहानीचं जिणं पदोपदी वाट्याला येतं."  त्यांचं म्हणणं पटलं. नोकरी करीत काम करीत राहिलो. गरजा अतिशय मर्यादित ठेवल्या. बिडी-काडी-दारू-सिगारेट यांना गेल्या ५७ वर्षात कधीही हात लावला नाही. साधनशुचिता, वखवखमुक्त जगणं आणि लोकशाही जीवनमार्ग यांनी खूप समाधान दिलं. आंतरजातीय विवाह आणि एकच मुल पुरे हा बाबासाहेबांचा आदेश मानला आणि कडवा विरोध झाला तरी जातीबाहेर लग्न केलं, पहिलं अपत्य झाल्यानंतर स्वत:चं कुटुंब नियोजनाचं ऑपरेशन करून घेतलं.


पुढे वसंत मून यांच्या निधनाने डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर ग्रंथ प्रकाशन समितीचं काम बंद पडणार होतं. सरकारच्या अवघ्या दोन हजार रूपये दरमहा मानधनावर हे काम करायला एकही फुले-आंबेडकरी विद्वान, प्राध्यापक तयार नव्हता. तेव्हा टेल्कोची नोकरी सोडली. आमच्या विभागाच्या प्रधान सचिव चंद्रा अय्यंगार म्हणाल्या, " हरी, टेल्कोची असली नोकरी सोडणारा माणूस मुर्ख असला पाहिजे. अरे ही नोकरी मला मिळणार असेल तर मी माझा आय.ए.एस.चा जॉब सोडायला तयार आहे." तरिही मी त्यांचं ऎकलं नाही.


त्या काळात उत्तमोत्तम खंड प्रकाशित करता आले याचं समाधान आहे. फुले-आंबेडकरांची ही पुस्तकं पुढील शेकडो वर्षे टिकणार आहेत. सरकारने संपादक पदाचं मानधन स्वत:हून वाढवलं आणि जादूची कांडी फिरली. अनेक विद्वान, प्राध्यापक हे काम मिळवण्यासाठी मंत्र्यांचे उंबरे झिजवू लागले. जातीचे दाखले सादर करू लागले. मी तयार केलेल्या पुस्तकांवर खोटेनाटे लेख लिहिले जायला लागले. कुभांडं रचली जायला लागली. बदनामीचं अभियान गतिमान झालं. दुसरीही एक छळछावणी कामाला लागली.


वामन मेश्राम यांच्या बामसेफची. मी या संघटनेचा कधीही सदस्य नव्हतो. पदाधिकारी असण्याचा तर प्रश्नच नव्हता. त्यांच्या संघटनात्मक कामात मी कधीही रस दाखवला नाही. ते मला कार्यक्रमाला वक्ता म्हणून बोलवायचे. मी जमत असेल तर जायचो. फार पुर्वी वामन मेश्राम जेव्हा पोस्टमनची नोकरी करीत होते, तेव्हाच माझं पहिलं पुस्तक प्रकाशित झालेलं होतं. ते चळवळीत फार उशीरा आले. चळवळीतले कितीतरी टक्केटोणपे खाण्यात मी त्यांना सिनियर आहे. त्यांनी मला फुले-आंबेडकर शिकवलेले नाहीत. मी बामसेफकडे गेलो नव्हतो. ते बोलवायचे म्हणून त्यांच्या स्टेजवर जायचो. मी मला बोलवा असं सांगायला कधीही गेलो नव्हतो.


जेव्हा मेश्राम चळवळीत एकटे पडले होते तेव्हा त्यांना पुन्हा उभे राहायला माझ्या भाषणांचा फायदा झाला. त्यांनी मला मोठं केलं हा त्यांच्या गटाचा प्रचार संपुर्ण निराधार आणि बिनबुडाचा आहे. मेश्रामांची कार्यपद्धती न पटल्याने मी त्यांच्या कार्यक्रमांना जायचे बंद केले. तर त्यांनी माझ्याविरूद्ध अतिशय गलिच्छ अभियान छेडलं. भयंकर!

हो, तरिही सामान्य कार्यकर्त्यांनी मात्र मला अपार प्रेम दिलं. विश्वास दिला.


प्रस्थापित व्यवस्था तुम्हाला खतम करायला टपलेलीच असते. एकदा इस्लामपूरला माझे भाषण होते. खूप मोठी उपस्थिती होती. ना. जयंत पाटील अध्यक्ष होते. भारतीय संविधानावर व्याख्यान होतं. कार्यक्रम जंक्षान झाला.


एक युवक येऊन भेटला. भाषण आवडल्याचे सांगत होता. निघताना त्यानं खिश्यातून एक पुडी काढली. म्हणाला, " सर, आवाजासाठी तुम्ही गुंजेचा पाला खात जा. माझं पानाचं दुकान आहे. तुमच्यासाठी मी पान आणलंय. नक्की खा. आवडेल तुम्हाला. मी ते खिश्यात ठेवलं. रात्रीचं जेवन संयोजकांच्या घरीच होतं. ते डॉक्टर होते. त्यांचा दवाखाना घराशेजारीच होता. जेवन झालं नी मला त्या पानाची आठवण झाली. डॉक्टर म्हणाले, " सर, नका खाऊ, अनोळखी माणसाने दिलेलं पान आहे. त्यात काहीही असू शकतं." तोवर मी कट्यार काळजात घुसली बघितलेलं नव्हतं. पानात शेंदूर किंवा इतर विषारी केमिकल्स घालून लोक कायकाय उद्योग करतात हे मला माहित नव्हतं.


त्याकाळात माझा सार्‍या जगावर अफाट विश्वास होता. मी पान तोंडात टाकलं आणि तोंडाची आग व्हायला लागली. डॉक्टर बाजूलाच उभे होते, त्यांनी तातडीने पान थुंकायला लावलं. ताबडतोब आवश्यक ती मेडीकल ट्रीटमेंट दिली. म्हणूनच घसा वाचला. नाही तर तेव्हाच माझी भाषणं बंद पडली असती! संयोजक मुलांनी त्या पान देणाराला हुडकून काढला. बोलता केला. त्याला काही रक्कम देऊन सुपारीवर पाठवलेलं होतं एका प्रतिगामी संघटनेनं. "संस्कृतीच्या गप्पा मारणारे सनातनी" अशा पद्धतीनं माझा आवाज बंद करू पाहत होते तर!


ख्यातनाम संशोधक डॉ. रा.चिं. ढेरेअण्णा मला सांगायचे, " हरी, जसजसे आपले काम वाढत जाते, त्याला समाजमान्यता मिळू लागते, तसतसे आपल्या जवळचे लोक त्या मान्यतेचे वाटेकरी व्हायचा प्रयत्न करतात. श्रेय नाही मिळाले की दूर जायला लागतात. स्पर्धकभावनेने पेटू लागतात. आपण एकटे पडतो. त्यासाठी मनाची तयारी हवी!" ते अगदी खरे निघाले.


ज्या भटक्यांच्या चळवळीसाठी कोणतीही अपेक्षा न करता मी आयुष्यातील अनेक वर्षे दिली, तिथल्या काही नेत्यांची असलीयत भयंकर होती. आहे. क्रिमीनल. गुन्हेगारी स्वरूपाची. सराईत दरोडेखोरीची. ही चळवळ म्हणजे त्यांची रोजगार हमी योजना होती. आहे. कोणताही कामधंदा न करता ऎशोआरामात जगण्याचा किफायतशीर धंदा. वरून अगदी ऋषीमुनी वाटणारे हे नेते आतून इतके सडके, विकृत आणि पॉकेटमार आहेत की सटपटायला होते. झाले. चळवळीतली सर्वात जवळची माणसंच जेव्हा आपला विश्वासघात करतात, आयुष्यातून उठवायला निघतात तेव्हा फार खचायला होतं.


जगण्यातला रसच आटतो. त्या संकटकाळात प्रा. रंगनाथ पठारे, सन्मित्र संजय सोनवणी, संजय आवटे, डॉ. धनंजय चव्हाण, डॉ. हिरेन निरगुडकर, शुद्धोधन आहेर, आनंद उबाळे  आणि अ‍ॅड. बी.एल. सगर- किल्लारीकर हे मान्यवर माझ्या कुटुंबाच्या पाठीशी भक्कमपणे उभे राहिले. त्यांचे आणि माझ्यावर अपार प्रेम करणार्‍या सामान्य माणसांचे हे ॠण कधी आणि कसे फेडणार? सगळ्याच जातीधर्मातील सामान्य माणसांनी माझ्यावर एव्हढी वर्षे केलेलं अपार प्रेम हा तर माझा फार मोठा ठेवा! ही आपुलकी, ही विश्वासार्हता, ही सोयरिक हीच माझी आयुष्यातली सर्वात मोठी जमापुंजी. खरा बॅंक बॅलन्स! माझ्यावर संस्कार करणारी माझी आई, मोठे बंधू, माझे शिक्षक, ज्यांचं वाचून आजवरची वाट सुकर झाले ते सारे आणि मला घडवणारे सगळे मान्यवर यांच्याविषयीची कृतज्ञता काळीजतळापासून व्यक्त करतो. जयभीम! जय भारत!

- प्रा. हरी नरके, १/६/२०२०

Sunday, May 31, 2020

डॉ. बाबा आढाव- अंगमेहनती, कष्टकर्‍यांचा लढवय्या सखा : प्रा. हरी नरके














१९७० च्या दशकातली आठवण आहे. मला बाबांच्या नाना पेठेतील घरी काही पुस्तकं द्यायला जायचं होतं. बाबांना फोनवर पत्ता विचारला तर म्हणाले, "तू एक काम कर, नाना पेठेत आलास की प्रकाश ऑईल मिल कोणालाही विचार. प्रकाशच्या बरोबर समोरचं घर माझं." मी सायकलवर नाना पेठेत पोहचलो. एका चौकात ट्रॅफिक हवालदाराला विचारलं, "प्रकाश ऑईल मिल कुठेय?" तो म्हणाला, " सरळ जा. डॉ. बाबा आढावांचं घर विचारा. कोणीही सांगेल. त्यांच्या घरासमोरच आहे प्रकाश मिल."


बरंच पुढे गेल्यावर पुन्हा एकदा खात्री करावी म्हणून एका दुकानदाराला विचारलं तर त्यानंही त्याच शब्दात सांगितलं. जवळ पोचल्यावर चौकात एका हमालाला विचारलं तर तो म्हणाला, " पाव्हनं, तुम्ही परकाश मिल नका इचरू. ती नाय माहित कुनाला. तुम्ही आप्लं बाबांचं घर इचारा बगा. कोनीपण आंदळा सांगतोय  बगा!"


खूप लहानपणी आम्ही काही दुखलं खुपलं तर हडपसरच्या साने गुरूजी रूग्णालयात जायचो. पहिल्यांदा जेव्हा गेलो तेव्हा चौकशी करताना एका हॉटेलवाल्याला विचारलं, तर तो म्हणला, " साणे गुर्जी काय आप्ल्यावाल्याला माहित नाय ब्वॉ. पण पुढच्या चौकात बाबा आढवांचा दवाखाना आहे. तिकडं जा. १०० टक्के गुण येतोय बगा. मोक्कार पैसं कशाला घालवताय? बाबांच्यात २ रुपयात काम होतंय बगा." दवाखान्यावर साने गुरुजी रुग्णालय असाच बोर्ड होता. मात्र पंचक्रोशीत तो फेमस होता आढवांचा दवाखाना म्हणूनच. वैद्यकीय क्षेत्रात इतकं उत्तम काम बाबांनी केलेलं होतं.


माझ्या एका सदाशिव पेठी मित्राच्या घरी सगळं काही चितळेंचं हवं असायचं, दुध, बाकरवडी, श्रीखंड. पण त्यांना भजी मात्र हमाल पंचायतीचीच हवी असायची. का? तर तशी चव पुण्यातल्या इतर कुठल्याही हॉटेलात मिळायची नाही. हमालांना नेमकं माहित असतं उत्तम बेसन कोणतं, शुद्ध तेल कोणतं? बनवणार्‍या हमाल कष्टकरी महिलांच्या हाताला छान चव असल्याने ही भजी अख्ख्या होल पुण्यात फेमस. मी सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाच्या रिफ्रेशर कोर्सच्या सगळ्या प्राध्यापकांना हमाल पंचायतीचं जेवन दिलं होतं, त्याची आठवण आजही प्राध्यापक काढतात.


व्ही.पी.सिंग पुण्यात आले की ही भजी खायला हमाल पंचायतीवर यायचे. एकदा तर त्यांना मी बाबांच्या स्कूटरवर मागे बसून बंडगार्डनला जाऊन ही भजी खाताना बघितलंय. व्हीपी राजघराण्यातले होते, पण बाबांशी त्यांचं छान जमायचं. सगळा जामानिमा, प्रोटोकॉल गुंडाळून ते बाबांच्या स्कूटरवर बसायचे. फिरायचे. ते जास्त काळ पंतप्रधानपदी टिकले असते तर हमाल, कष्टकरी, अंगमेहनती, असंघटितांसाठी त्यांनी फार भरीव काम केलं असतं. त्यांनी मंडल आयोग लागू केला त्यामागे बाबांचीच प्रेरणा होती.


बाबांना राजकारण आणि राजकारणी यांच्याबद्दल तीव्र नफरत आहे. त्यांची ही अढी कमालीची धारदार आहे. महात्मा फुले स्मारकाचा राष्ट्रार्पण सोहळा आम्ही तत्कालीन राष्ट्रपती शंकर दयाळ शर्मा यांच्या हस्ते केला होता. त्या कार्यक्रमात बाबांचा राष्ट्रपतींच्या हस्ते भव्य सत्कार करावा अशी सुचना मी मांडली. छगन भुजबळांनी ती मान्य केली. मात्र बाबा होकार देतील का अशी त्यांना शंका होती. त्याला कारणही तसेच होते. या स्मारकावर मी भुजबळांना सर्वप्रथम घेऊन आलो. 


ह्या कामाची स्थानिक जबाबदारी मीच पाहात होतो. भुजबळांमुळे एका विशिष्ट समाजाचे या कामाभोवती कोंडाळे जमू लागले. या कामात बाबांचा सल्ला घ्यावा असं मी खूपदा सुचवलं. पण भुजबळ शिवसेनेतून काँग्रेसमध्ये आलेले असल्याने बहुधा त्यांच्या मनात समाजवाद्यांबद्दल अढी होती. ते टाळाटाळ करू लागले.


मग मी बेरकीपणा केला. माझ्या एका पत्रकार मित्राकरवी मी एक बातमी छापून आणली. महात्मा फुले स्मारकाला अमूकतमूक जातीचे कुंपण अशी. जादूची कांडी फिरावी तसे भुजबळ बदलले. बाबांना भेटूया का म्हटल्यावर तात्काळ हो म्हणाले. आत्ताच जाऊ या म्हणाले.

मी बाबांच्या घरी फोन केला आणि राज्याचे गृहनिर्माण मंत्री भुजबळ, फुले स्मारकाबद्दल चर्चा करायला, तुमचे मार्गदर्शन घ्यायला अर्ध्या तासात तुमच्या भेटीला येत आहेत असे कळवले. आम्ही बाबांच्या घरी गेलो. मी दोघांना बोलते करायचा अटोकाट प्रयत्न केला. पण बाबाच ते. ते भुजबळांशी डायरेक्ट अवाक्षरही बोलेले नाहीत. बाबा मला उद्देशून बोलायचे. " हरी, असं करायला हवं, तसं करायला हवं."


घरी आलेल्या मंत्री भुजबळांचा त्यांनी मान ठेवला नाही याचा मला राग आला. भुजबळही माझ्यावर नाराज झाले. त्यामुळे सत्काराला बाबांची पुर्वसंमती घे असे त्यांनी मला बजाऊन सांगितले. मी बाबांना राष्ट्रपतीच्या सत्काराला नाही म्हणू नका अशी गळच घातली. आठवडाभर विचार केल्यावर मगच त्यांनी लेखी होकार दिला. या कार्यक्रम पत्रिकेला राष्ट्रपती कार्यालयाची मंजूरीही मिळाली. मात्र कार्यक्रम दोन दिवसावर आलेला असताना बाबांनी अचानक घुमजाव केले. आपण हा सत्कार स्विकारणार नाही असे पत्रक काढून  त्यांनी घोषित केले. मी मात्र तोंडघशी पडलो. पुढे बाबांना आम्ही महात्मा फुले समता पुरस्कार द्यायचे ठरवले. परत भुजबळांनी मला आखरी वॉर्निंग दिली. यावेळी जर बाबा आले नाहीत तर परत कधीही त्यांना बोलवायचे नाही असे त्यांनी ठरवले होते. पण बाबांनी माझी लाज राखली. ते आले. पुरस्कार स्विकारला. पुरस्काराची रक्कम रू. एक लाख स्विकारून त्यांनी स्वत:चे पंचवीस हजार त्यात घातले. ती रक्कम त्यांनी विदर्भातील आत्महत्याग्रस्त शेतकर्‍यांच्या मुलामुलींच्या शिक्षणासाठी देऊन टाकली..


 बाबांना मी पितृतुल्य मानतो. त्यामुळे त्यांच्या स्वभावदोषांकडे, त्यांच्या खोडीलपणाकडे दुर्लक्ष करायची मला सवय झालेली आहे.


किती दिवस स्कूटरवर फिरणार? त्यांनी आता फोरव्हीलर घ्यावी असे मला खूप दिवस वाटत होते. हमाल पंचायतीच्या कार्यकर्त्यांनीही त्यांना तसा आग्रह केल्यावर बाबा तयार झाले. मला म्हणाले, " तू टेल्कोत आहेस तर टाटांशी बोलून ते हमाल पंचायतीला डिलर्स कमिशनएव्हढी रक्कम कमी करतील असं बघ." मी सगळी उस्तवारी केली. त्याकाळात २५ हजार रूपये कमी किंमतीत टाटा सुमो बाबांना मिळणार याची व्यवस्था केली.


पण पुन्हा बाबांनी मला तोंडघशी पाडले. सार्वजनिक पैशाचा वापर काटेकोरपणे करण्याबद्दल बाबा अतिदक्ष असतात. त्यांनी ऎनवेळी टाटा सुमो न घेता दुसरर्‍याच कंपनीची गाडी घेतली. का? तर ती १३०० रुपये कमी किमतीत मिळाली म्हणून. आमचे वरिष्ठ, रावळसाहेब माझ्यावर नाराज झाले, म्हणाले, " बाबा भला माणस छे! त्यांना पैशाची अडचण होती तर मी स्वत: माझ्या खिशातले दहा हजार रुपये भरले असते."


बाबांमुळे मला बालवयातच महात्मा फुले भेटले. त्यांचं बोट धरूनच मी शाळकरीवयात पहिल्यांदा फुले वाड्यावर गेलो. त्यांच्या गाडीतूनच मी पहिल्यांदा मुंबईल गेलो. खाडीपुलावर गाडी थांबवून बाबांनी असा असतो समुद्र हरी, असं मला सांगितलं. त्यांच्यामुळेच मी मंडल आयोग चळवळ, नामांतर आंदोलन, विषमता निर्मुलन शिबीर, भटक्यांची चळवळ अशा शेकडो उपक्रमात भाग घेतला. त्यांच्यासोबत मी लाल डब्यातून म्हणजे एसटीतूनही खूप फिरलोय. लहान वयात ज्यांनी मला बोटाला धरून महाराष्ट्र दाखवला त्यात डॉ. बाबा आढाव आणि डॉ. नीलम गोर्‍हे यांचा नंबर पहिला-दुसरा आहे. महात्मा फुले समता प्रतिष्ठानचं काम मी करायला लागलो. दर सोमवारच्या मिटींगला मी न चुकता जायचो. समता व्याख्यानमालेतलं प्रत्येक व्याख्यान मी राहायला हडपसरला असो की पिंपरीला, सायकलवरून जाऊन ऎकायचो. माझ्या जडणघडणीत बाबांचा सर्वाधिक वाटा आहे.


एकदा माझ्या टेल्कोतील एक अधिकारी बाबांना माझ्याबद्दल सांगायला लागले तेव्हा बाबा त्यांना म्हणाले, " निर्मल, तुम्ही मला हरीबद्दल काहीही सांगू नका. त्याची चुंगी बोटभर होती तेव्हापासून म्हणजे तो बाळुत्यावर, पाळण्यात होता तेव्हापासून मी त्याला ओळखतो. तो माझा बालपणापासूनचा पेशंट आणि पोरगा आहे." निर्मल खजील झाले. बाबा गेल्यावर ते मला विचारीत होते, बाबा म्हणाले, ती चुंगी काय असते? तू कसा काय जकात नाक्यावर असायचास?


 बाबांचा स्वभाव अतिशय मिश्किल आणि रसिक आहे. चळवळीची गाणी, महात्मा फुल्यांचे अखंड, शेरोशायरी याचा त्यांना नाद आहे. त्यांच्यासोबतचा प्रवास कधीच बोअर होत नाही. त्यांचा खळाळता झरा अखंड वाहतच असतो. चुटके सांगणे, नकला करणे, मध्येच ड्रायव्हरला स्पीड, ब्रेक, क्लचबाबतच्या सुचना देणे असे अव्याहत चालू असते. बाबांची झोप हुकमी आहे. मनात  आणले की त्यांचा तात्काळ डोळा लागतो. दहापंधरा मिनिटात ते पुन्हा फ्रेश होतात. लोणावळा, शिरवळ, सरदवाडी इथं त्यांच्या मित्रांची/चाहत्यांची हॉटेल्स आहेत. तिकडे पाचदहा मिनिटे थांबून चहा, वडापाव, मिसळ किंवा कोरडी भेळ असं खाणं झालं की निघाली गाडी पुढे. रस्त्यात स्वागताला हमाल येतात. पंचायतीच्या कष्टाच्या भाकर केंद्रावर नेतात, तिकडची पिठलं भाकरी हातावर घेऊन खाताखाता बाबा मिटींग करतात की निघाले पुढे. बाबांचा कामाचा उरक अफाट आहे. ( बाबांसोबत केलेले दौरे यावर स्वतंत्रपणे लिहायला हवे.)


माझ्या लग्नात बाबाच वरबाप होते. तेच साक्षीदार म्हणून पहिली सही करणारे होते. खिश्यातली सोनचाफ्याची फुलं सगळ्यांना प्रेमानं वाटणं हा त्यांचा नित्यपरिपाठ आहे. बाबांना चहा सोडला तर इतर कसलंही व्यसन नाही. त्यांचं अक्षर मोत्यासारखं आहे. बाळ गांगल यांनी जेव्हा महात्मा फुले यांच्यावर गरळ ओकले तेव्हा मी त्यांना सप्रमाण दिलेलं पहिले उत्तर बाबांनी वाचले आणि त्यांच्या देखण्या हस्ताक्षरात मला ते लिहून दिले.


आम्ही सारे १ जूनवाले.  आमच्या शिक्षकांनी आम्हाला जन्मतारखा दिलेल्या. त्या काळात शाळा १ जूनला सुरू व्हायच्या म्हणून आमचे सगळ्यांचे जन्म एकाच दिवशी झालेले दिसतात. वर्षं तेव्हढी वेगळी. तारखा मात्र १ जून.

एकदा बाबा टिळक रोडवरून स्कूटरवरून जात होते. मी टिळक स्मारकाच्या गेटवर उभा होते. त्यांनी मला बघितलं. स्कूटर थांबवली. माझ्याजवळ आले नी म्हणाले, " अरे हरी, आज तुझा वाढदिवस ना! चल तुला मिसळ खायला घालतो. त्यांनी खिश्यात हात घातला आणि दीडरूपया खिश्यातून काढला व माझ्या हातावर ठेवला. तो माझा आयुष्यातला साजरा झालेला पहिला वाढदिवस आणि ते मला मिळालेलं पहिलं प्रेझेंट होय. तेव्हा मी २० वर्षंचा होते. बाबा स्कूटरवर बसले तेव्हा माझ्या लक्षात आलं की आज त्यांचाही वाढदिवस आहे. मी त्यांना थांबवलं आणि समोरच्या फुलवाल्याकडून एक गुलाब घेऊन त्यांना दिला. त्यांचा चेहरा उजळला. बाबा फार मधाळ हसतात. ते हसले आणि त्यांनी स्कूटरला किक मारली


उद्या बाबा आयुष्याची नव्वदी पुर्ण करून ९१ व्या वर्षात पदार्पण करीत आहेत. बाबांनी त्यांच्या आयुष्यातली ९० पैकी ७५ वर्षे चळवळीत खर्ची घातली. त्यांची ना कुणी ५० साजरी केली, ना षष्ठब्धी, ना पंच्याहत्तरी, ना सहस्त्र चंददर्शन! अगदी साधी साधी माणसंही असे सत्कार करतात/करवतात. पण बाबांचा अशा सत्कारांना स्पष्ट विरोध असल्याने त्यांनी असल्या सत्कारांना/कार्यक्रमांना कधीही संमती दिली नाही. बाबांना सत्कार, सन्मान यांचा एकुण तिटकाराच आहे.


बाबा १९६२ ते १९७१ या काळात पुणे महानगरपालिकेचे सदस्य होते. नागरी आघाडीतर्फे बाबांनी नाना पेठेचे प्रतिनिधीत्व केले. दोन्ही वेळेस ते याच वार्डातून निवडून गेले. ज्येष्ठ समाजवादी नेते एस. एम. जोशी, नानासाहेब गोरे, भाई वैद्य, काँग्रेसचे नेते शिवाजीरीव ढेरे, नामदेवराव काची, नामदेवराव मते असे मान्यवर त्यांचे पालिकेतील सहकारी होते. बाबा राजकारणातच राहते तर आपल्या गुणवत्तेवर ते महापौर, आमदार, मंत्री नक्कीच झाले असते. बाबा कुणबी मराठा असूनही राजकारणात रमले नाहीत. त्यांनी मराठ्यांच्या जातजाणिवांवर कडाडून हल्ला करणार्‍या पुस्तिका लिहिल्या. स्वजातीवर जाहीर टिका करणारे, हे तर शेटजीभटजीचे गुलाम/दास म्हणून बरसणारे बाबा हे मी ऎकलेले पहिले वक्ते आहेत. बाबांचं वक्तृत्व अस्सल आहे. ते कणवेनं बोलतात. अपार कळवळ्याने बोलतात. असा दुसरा वक्ता मी ऎकलेला नाही. ते कष्टकर्‍यांच्या भाषेत बोलतात. छोटीछोटी वाक्यं, बोलकी उदाहरणं, आजचे संदर्भ आणि कष्टकर्‍यांच्या घामाचा वास त्यांच्या शब्दांना असतो.


आणीबाणीत बाबा १९ महिने तुरूंगात होते. त्यावेळी त्यांचा आरएसएस सुप्रिमो बाळासाहेब देवरस यांच्याशी संबंध आला. त्यांच्याशी व इतर स्वयंसेवकांशी तुरूंगात झालेल्या चर्चांवरून त्यांनी रा.स्व.संघाच्या हिंदुराष्ट्र संकल्पनेचे वाभाडे काढणार्‍या २ पुस्तिका लिहिल्या. संघाचे दांभिक रूप उलगडवून दाखवणारे पहिले मराठी लेखक बाबा आहेत.


जातीय दंगली रोखण्यासाठी बाबांनी राष्ट्रीय एकात्मता परिषद आयोजित केली. उद्घाटन पु. ल. देशपांडे यांनी केले. संघावर ताशेरे ओढताना पुल कडाडले, अर्ध्या चड्ड्या घालून काठ्या फिरवित केलेल्या कवायतींवर ते म्हणाले, " मला फाजील शिस्तीचं कौतुक काय सांगताय? अहो, त्या चिमुकल्या मुंग्यासुद्धा एका रांगेत चालतात. वांझोट्या कवायतींनी ताकद दिसते, सामाजिक परिवर्तन होते का? अजिबात नाही."


बाबांनी पायाभरणी केलेल्या चळवळींची, विधायक उपक्रमांची यादी शतकाधिक आहे. एक गाव एक पाणवठा, एक गाव एक मसणवटा, सामाजिक कृतज्ञता निधी, हमाल पंचायत, कष्टाची भाकर, कागद काच पत्रा पंचायत, रिक्षा पंचायत, धरण ग्रस्तांच्या पुनर्वसनाची चळवळ, भटक्यांची चळवळ ही यादी अशीच वाढते आहे. आज नव्वदीतही बाबा अनेक पातळ्यांवर झुंजताहेत.


बाबा उत्तम लेखक आहेत. त्यांचं "एक गाव एक पाणवठा" हे पुस्तक मौज प्रकाशनानं काढलंय. "सुंबरान " मेहतांनी काढलंय तर इतर अनेक पुस्तकं नविन इंदलकर व श्रीविद्या प्रकाशन आणि म.फु.समता प्रतिष्ठाननं काढलीयत.


बाबा गेली ५० वर्षे प्रतिष्ठानचं पुरोगामी सत्यशोधक हे मासिक चालवतात.
त्याचे य. दि. फडके, सीताराम रायकर, अनिल अवचट, किशोर बेडकीहाळ आदींनी संपादित केलेले विशेषांक मौलिक होते. दत्ता काळबेरे आणि बापू विरूळे  त्यांना गेली ५० वर्षे संपादन सहाय्य करतात.



देशातल्या ५० कोटी असंघटितांसाठी बाबांनी मनमोहन सिंगांच्या काळात अपार झुंजून अंब्रेला कायदा मिळवला. १९६९ पासून झालेले हमाल, माथाडी कायदे हे बाबांच्या लढ्याचेच फलित आहेत.


बाबा हे महात्मा फुले यांचे खरे वारस आहेत. फुले यांचे सहकारी गोपाळबाबा वलंगकर, ना.मे. लोखंडॆ, कृ.पां. भालेकर, जागृतीकार पाळेकर, नंतरचे नेते जेधे, जवळकर आदींचे साहित्य आणि चरित्रे यांच्या प्रकाशनात बाबांचा पुढाकार होता. आहे. ते संशोधक नसले तरी समता प्रतिष्ठानचा संशोधन विभाग हे बाबांचे मोठे काम आहे.


काल एबीपी माझा वाहिनीच्या कट्ट्यावर बाबांची मुलाखत झाली. राजीव खांडेकर, प्रसन्ना जोशी आणि सहकार्‍यांनी बाबांना बोलते केले. एक तास भुर्कन संपला. बाबांना नेतृत्वची दुसरी पिढी का घडवता आली नाही या प्रश्नावर बाबा प्रांजळपणे म्हणाले, "मीही माणूसच आहे. माझ्या स्वभावात काही दोष आहेत. त्यामुळे माझ्याकडून काही उणीवा राहिल्या हे मी कबुल करतो."

बाबांना मी अनेक वर्षे अतिशय जवळून बघितल्याने माझ्या हे लक्षात आलेय की बाबा इतर कुणाच्याही हाताखाली किंवा सोबत काम करू शकत नाहीत. ते एकांडे शिलेदार आहेत. त्यामुळे त्यांच्या सगळ्या उपक्रमात तेच एकखांबी तंबू असतात. इतरांनी विशेषत: त्यांच्या पुर्वीच्या सहकारी, कार्यकर्ते, अनुयायांनी स्वतंत्रपणे केलेल्या लेखनाला, कार्यक्रमांना, उपक्रमांना बाबा कधीही मान्यता देत नाहीत.


माझीच दोन उदाहरणं सांगतो. महात्मा जोतीरावांनी लिहिलेले अखंड आकाशवाणीवर गायले जावेत ही बाबांची जुनी इच्छा. मी आणि सुषमा देशपांडेने खूप मेहनतीने " गीतफुले" ही ध्वनीफित बनवली.
देवदत्त साबळेचे अप्रतिम संगीत, शाहीर साबळे, शाहीर विठ्ठल उमप, रवींद्र साठे, रंजना जोगळेकर, शरद जांभेकर आदींचे अनवट स्वर अशी छान कॅसेट बनवली. बाबांना तिची प्रत दिली. त्यांनी ती ऎकली. त्यांना ती आवडलीही असावी. पण त्यांनी तसे कधीही बोलून दाखवले नाही. उलट असे काम झालेलेच नाही अशाच पद्धतीने ते पुढेही कायम बोलत राहिले.


"महात्मा फुले यांची बदनामी: एक सत्यशोधन" हे बाळ गांगलना दिलेले उत्तराचे माझे पुस्तक खूप गाजले. त्याला अनेक पुरस्कार मिळाले. बाबांना मी पुस्तकाची प्रत दिली. त्यांनी रागाने पुस्तक घेतले आणि दूर भिरकाऊन दिले. मी हादरलोच. ते चिडलेले होते. काहीतरी पुटपुटत होते. त्या पुस्तकात त्यांचा सहभाग नव्हता याचा त्यांना राग आलेला असावा.


सावित्रीबाई फुले यांच्या अस्सल छायाचित्रावरून रंगीत तैलचित्र करवून घेऊन मी छगन भुजबळांच्या माध्यमातून शासनातर्फे ते प्रकाशित करवले. ते राष्ट्रीय महापुरूषांच्या मालिकेत समाविष्ट करायला लावले. नायगावला सावित्रीबाईंचे स्मारक आणि शिल्पसृष्टी यांची उभारणी भुजबळांच्या माध्यमातून करवली. प्रत्यक्ष फिल्डवर महिनोन महिने त्यासाठी काम केले.


पुढे तशी बातमी एका वर्तमानपत्राने दिली असता बाबांनी त्यांच्या पीएमार्फत खुलासा प्रकाशित करायला लावला आणि ते काम त्यांनी केल्याचा दावा केला. मला वाईट वाटले. खरे तर त्या छायाचित्रावरून कोणकोणा चित्रकारांकडून मी पोर्ट्रेटस बनवून घेतली, ती कुठे आणि कशी छापली याचा बाबांना पत्ताही नव्हता, आजही नाही. असो. मोठ्या माणसांच्या या छोट्याछोट्या खोडी म्हणून त्यांच्याकडे दुर्लक्ष करायला हवे. बाबांचे माझ्यावर इतके उपकार आहेत की या बाबी छटाकभरसुद्धा भरणार नाहीत. कायम लक्षात आहे ते त्यांचे देणे. शिकवणे.


विद्यापीठ नामांतर हा बाबांचा ध्यास होता. बाबांनी त्यासाठी अनेकदा कारावासही भोगलेला होता. त्यातल्या एका कारावासात तर मीही त्यांच्यासोबत होतो. बाबा अतिशय स्वाभिमानी आहेत. मुळात बहुतेक सर्व राजकारण्यांबद्दल बाबांच्या मनात अढी आहे हे मी आधी नमूद केलेलेच आहे. त्याला तशीच काही कारणेही आहेत म्हणा.


१४ जाने. १९९४ ला शरद पवारांनी नामांतर केले याचा बाबांना फार आनंद झाला. ते पवारांचे अभिनंदन करायला, पुष्पगुच्छ घेऊन गेले. त्यांचे पवारांकडे इतर कसलेही काम नव्हते. पवारांनी त्यांना मुद्दाम ताटकळत बसवून ठेवले. दोनेक तासांनी बाबांना अतिशय मानणारे एक ज्येष्ठ कॅबिनेट मंत्री तिकडे आले. त्यांनी बाबांना असे बसलेले पाहिले. त्यांनी बाबांना हाताला धरून आत नेले. बाबा नकोनको म्हणत होते, पण मंत्र्यांनी ऎकलेच नाही. ते पवारांना आवडले नाही. पवार अतिशय कर्टली म्हणाले, " बाबा बाहेर थांबा, मी बोलावतो तुम्हाला." या घटनेला आज २७ वर्षे झाली तरी हा अपमान बाबा विसरलेले नाहीत. अशा गोष्टी त्यांच्या जिव्हारी लागतात.


व्यक्तीगत आणि सार्वजनिक जीवनातील लख्ख चारित्र्य, सार्वजनिक पैशांबाबतची साधनसुचिता, कष्टकर्‍यांविषयीचा अपार कळवळा याबद्दल बाबांना १०० पैकी १०० गुण द्यावे लागतील.



महात्मा फुले हा बाबांचा विक पॉईंट आहे. आज बाबा नसते तर महात्मा फुले विसरले गेले असते असे म्हणता येईल इतके मोठे काम त्यांनी केलेले आहे. एक आठवण आहे. सारस बागेसमोर सावित्रीबाई फुले यांचा अर्धपुतळा आहे. त्याला फेरीवाल्यांनी अतिक्रमण करून कोप्च्यात टाकले होते. फुलवंताबाई झोडगे, बाबा यांच्यासोबत आम्ही महापौरांना भेटायला गेलो होतो. महापौर बाबांच्या दूरच्या नात्यातलेच होते. ते या कामाबद्दल टाळाटाळ करताहेत म्हटल्यावर बाबांचा पारा चढला. तर ते महापौर म्हणाले, " बाबा आपल्याला काय करायचेय, बघतील सावित्रीबाईंचे जातवाले."


बाबा कडाडले, "महापौर, तुम्हाला लाज वाटायला पाहिजे. सावित्रीबाई झाल्या नसत्या तर तुमचे आजी-आजोबा, आई-बाप शिकले नसते आणि आज तुम्ही या पदावर पोचू शकला नसतात हे विसरू नका. आज नैतिकतेचा कोणताही ’अंकुश’ तुमच्यावर नसल्यानेच तुम्ही मस्तवाल झालेले आहात. तुम्ही आधी माफी मागा!"
बाबांचा नैतिक दरारा असा होता, आहे की महापौरांनी तात्काळ माफी मागितली.


त्यांनी एका सहआयुक्तांना बोलवून घेतले. बाबांनी त्यांना कामाचे स्वरूप सांगितले. आश्चर्य म्हणजे ते सहआयुक्तही नेमके तसेच बोलले जे आधी महापौर बोलले होते. बाबा इतके संतापले की त्यांना शब्दच सुचेनात. ते सहआयुक्त ओबीसी होते. बाबा त्यांना म्हणाले, " तुम्ही आज अधिकारी कोणामुळे झालात? तुम्हाला या मनपा भवनमध्ये भिक मागायला तरी कोणी येऊ दिले असते का? ही कृतघ्नता मी खपवून घेणार नाही. मी गेटबाहेर सत्याग्रह सुरू करतोय. जोवर हे काम होणार नाही तोवर मी अन्नपाणी घेणार नाही." ते अधिकारी चपापले, त्यांनी दिलगिरी व्यक्त केली आणि ताबडतोब काम सुरू केले. अतिक्रमणे एका दिवसात हटवली गेली.


- प्रा. हरी नरके, ३१/५/२०२०