Monday, June 17, 2019

पोराचं ढुंगण जळालं





आठ वर्षाचा एक मुलगा देवळात गेला. त्याला गावकर्‍यानं नागडा करून मारला. वर्ध्याच्या आग ओकणार्‍या उन्हात तापल्या फरशीवर त्याचे कपडे काढून त्याला भाजला. पोराचं ढुंगण जळालं. या गावकर्‍यानं त्या पोराचे हातपाय बांधून त्याला चोपलं.

हा मुलगा कोणत्या जातीचा [ सामाजिक गटाचा ] आहे हे विचारू किंवा सांगू नका, नाहीतर फेसबुकवरचे हुच्च बुद्धीजिवी तुमच्यावर नाराज होतील आणि कशाला जातीयवाद करताय म्हणून तुम्हालाच उल्टं टांगतील.

#आत्ताकुठेराहिलीयजातीयता? #भारतमाताकीजय!

जिगरबाज किर्तीला पुरस्कार








२० फेब्रुवारी २०१९ रोजी मी जिगरबाज किर्ती अशी एक पोस्ट फेसबुकवर टाकली होती.
ती वाचून अनेकांनी किर्तीच्या शिक्षणाला मदत करण्याची इच्छा व्यक्त केली होती.

मात्र किर्तीने मला तुमच्या शुभेच्छा हव्यात, आशीर्वाद हवेत, आर्थिक मदत नको, अशी भुमिका घेतली.
कोल्हापूरच्या स्वयंसिद्धाच्या तारा दिवेकर यांनी किर्तीला तिच्या जिद्दीला पुरस्कार द्यायचे ठरवले.
परवा तो कार्यक्रम झाला.

फेसबुकच्या पोस्टचा असाही उपयोग झाल्याचे बघून आनंद वाटतो.
अभिनंदन, किर्ती.
...................................
जिगरबाज किर्ती- प्रा.हरी नरके
रात्री साडेसातची वेळ. चिपळूण रत्नागिरी हायवे. विशीतली दोघं भावंडं गावाकडं, घराकडं निघालीयत. एका भरधाव एस.टी.बसनं दोघांनाही उडवलं आणि ती बेदरकारपणे निघून गेली. बहीण थोड्या वेळानं शुद्धीवर आली. भाऊ रक्तानं माखलेला होता. ती हायवेवरून जाणार्‍या येणार्‍या गाड्यांना मदतीसाठी विनंती करीत होती. जिवाच्या आकांतानं ती मदतीसाठी रडत-ओरडत होती. तासाभरात किमान पन्नास गाड्या तिथून आल्या - गेल्या. पण कोणीही थांबलं नाही. तासाभरानं भावानं प्राण सोडला.
त्यानंतर एकानं गाडी थांबवली. त्या दोघा बहीणभावंडांना आरवलीत आणून सोडलं. एकुलता एक मुलगा गेल्याचं बघून आई वडीलांनी, आजी आजोबांनी हंबरडा फोडला. आजोबांचा नातवावर फार जीव होता. आजोबा हाय खाऊन आजारी पडले आणि त्यातच ते गेले.
वडील हायवेवर चहाची एक टपरी चालवत होते. रस्ता चौपदरी होणार होता. शेजारच्या दोघा टपरीधारकांनी आपल्या टपर्‍यांचं मुल्यांकन करून घेतलं. प्रत्येकाला सतरा लाख रुपये भरपाई मिळाली. वडीलांना निरक्षरतेमुळं यातलं काहीच माहित नव्हतं. जेव्हा कळलं तोवर उशीर झालाय असं अधिकारी म्हणाले. गेली १८ वर्षे त्यांची चहाची टपरी आहे. ग्रामपंचायतीच्या तश्या नोंदीही आहेत. पण शून्य रुपये शून्य पैसे भरपाई मिळणार असं सांगितलं गेलं. हाताशी आलेला मुलगा नुकताच अपघातात गेलेला. घरात आई,पत्नी आणि मुलीसह खाणारी चार माणसं. त्यांनी धसका घेतला. ते हार्टॲटॅक येऊन गेले. निरक्षर कुणब्यांची परवड काही थांबत नाही.
आजीची मुलावर आणि नातवावर आभाळमाया. ती उदास झाली. खचली. पंधरा दिवसात आजीही गेली.
दरम्यान मावशी आणि काकाही वारल्याचं कळलं.
मायलेकी तशाही आघातांमध्ये पाय रोऊन उभ्या होत्या. झुंजत होत्या. पण आई गेलेल्यांसाठी झुरतही होती. वर्षभरात तीही गेली.
किर्तीनं एका वर्षात जवळचे, मायेचे, आतड्याचे एकुण सातजण गमावलेले होते.
नियती इतकी क्रूर कशी काय असते?
किर्ती सध्या चिपळूणला एम.ए.च्या प्रथम वर्षात शिकतेय.
चहाची टपरी चालवतेय. काल संगमेश्वरला शिवजयंतीला माझं भाषण ऎकायला आली होती.
पोरगी खरंच जिगरबाज आहे.
प्रा. हरी नरके,२० फेब्रुवारी २०१९

खैरमोडे लिखित डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे चरित्र अधिकृत - यशवंत भीमराव आंबेडकर





खैरमोडे लिखित डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे चरित्र अधिकृत - यशवंत भीमराव आंबेडकर
अठरा प्रकरणांच्या या चरित्र लेखनात साधार आणि साद्यंत वर्णनाकडे लेखकाचा कल असल्याने डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे हे चरित्र मराठीमध्ये तरी अधिकृत मानले जावयास अडचण पडू नये असे वाटते.

 डॉक्टरसाहेबांनी पुढे आपल्या आयुष्यात जे महत्कार्य केले त्याची बीजरूप कल्पना या पुस्तकातील विविध माहितीवरून चांगल्याप्रकारे येते...असे हे माहितीपुर्ण, उद्बोधक आणि साधार पुस्तक अत्यंत परिश्रमपुर्वक उत्तम प्रकारे लिहिल्याबद्दल कोणीही श्री चां.भ.खैरमोडे यांना धन्यवाद देईल."

-यशवंत भीमराव आंबेडकर, प्रकाशक,भारतभूषण प्रिटींग प्रेस, गोकुळदास पस्ता लेन, दादर, मुंबई १४

विविधवृत्त, ६ जुलै १९५२, मुंबई

पाहा- डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, चरित्र खंड-१ला, प्रताप प्रकाशन, गिरगाव, मुंबई, तिसरी आवृत्ती-१४ एप्रिल १९७८, पृ. ३०६,

Saturday, June 15, 2019

आजपासून पूजा बंद

आजपासून पूजा बंद- प्रा.हरी नरके पन्नास वर्षे संसार केल्यानंतर, नातवंडांची लग्न झाल्यानंतर माझ्या आत्याला तिच्या नवर्‍यानं सोडलं. कारण काय तर बायको मला आवडत नाय. आत्या तिच्या माहेरी म्हणजे आमच्याकडं येऊन राहू लागली. वटसावित्री पौर्णिमेला हाच नवरा सात जन्म मिळो अशी प्रार्थना करीत तिनं वडाला फेर्‍या मारल्या. त्याची मनोभावे पूजा केली. मी तिला विचारलं," अगं आत्या, त्यानं तुला सोडलं. मग कशाला हवा हाच नवरा सात जन्मं?" ती म्हणाली, " त्यानं त्याचा धर्म सोडला. म्हणून आपण आपला सोडू नये बाळा." पुढच्या वर्षी ती पुन्हा पुजेला निघाली. मी तिला म्हटलं, " अगं, त्यानं तुला सोडून दुसरी बायको केली. आता तिही सात जन्मं हाच नवरा मागणार. तुही मागणार. याचा अर्थ तुला पुढची सात जन्मं हीच सवत मिळणार. बघ बाई!" आत्यानं ताडकन हातातलं पुजेचं ताट खाली ठेवलं. म्हणाली, " मला सवत नको. आजपासून पूजा बंद." - कुमुद पावडे यांच्या "अंत:स्फोट" या आत्मकथनातून - प्रा.हरी नरके, १६ जून २०१९

Monday, June 10, 2019

गिरिश कार्नाड, विजय तेंडूलकर, ज्ञानपीठ, मराठी विनोद आणि बरंच काही



गिरिश कार्नाड यांच्या जाण्याने सगळेच हळहळत आहेत. अशावेळी त्यांच्याविषयी लिहायला काही सुचत नाही.
तरिही काही नोंदी करायला हव्यात-

१. अहमदनगरला यशवंतराव गडाख यांनी  अ.भा.मराठी साहित्य संमेलन घेतले असताना त्याला कार्नाडांना निमंत्रित केलेले होते. सन्मित्र अरूण शेवते यांच्यामुळे ते आले. त्यांचे भाषण अतिशय मौलिक होते, त्यातला एक मुद्दा महत्वाचा होता. ते म्हणाले, मराठीत श्रेष्ठ दर्जाचा विनोद आहे. त्या तोडीचा विनोद माझ्या कन्नड किंवा अन्य कोणत्याही भारतीय भाषेत नाही.

२. त्यांना ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळाला तेव्हा ते म्हणाले, " मला पुरस्कार मिळाल्याचा आनंद असला तरी माझ्यापेक्षा अनेकपटींनी श्रेष्ठ असलेल्या विजय तेंडूलकरांना तो मिळायला हवा होता."

मनाचा एव्हढा मोठेपणा विरळाच. त्यावेळी ज्ञानपीठ बैठकीत तेंडुलकरांचे नाव अनेकांनी लावून धरलेले असताना एका खत्रूड मराठी साहित्यिकाने विरोध केल्याने तेंडुलकरांचे नाव बाजूल ठेवले गेले होते, व कन्नड प्रतिनिधीने कार्नाड यांचे नाव सुचवताच त्याला सार्वत्रिक पाठींबा मिळालेला होता.

३. त्यांच्या तुघलक मध्ये त्यांनी राजकारणाची जी अंतस्थ उकल आहे ती बघता एव्हढे मौलिक राजकीय नाटक भारतीय नाट्यसृष्ठीला प्रथमच मिळालेले असावे. त्याचा मराठी अनुवाद विजय तेंडुलकरांनी करावा हाही एक अपुर्व योग.

लेखक, अभिनेता, तत्वज्ञ, चित्रपट कलावंत,नाटककार म्हणून असलेली त्यांची कामगिरी जागतिक पातळीवरची होती.




-प्रा.हरी नरके, १० जून २०१९

तुम्हा कुणबटांना कशाला हवे शिक्षण?




तुम्हा कुणबटांना कशाला हवे शिक्षण? -प्रा.हरी नरके
"आमची घरची खूप गरिबी होती. जगन्नाथ शंकरशेट यांच्या शाळेत माझ्या मोफत शिक्षणाची सोय झाली होती. या शाळेत केशवराव नावाचे एक शिक्षक होते. ते ब्राह्मण होते. मला मोफत शिक्षण मिळत असे याचे त्यांना वैशम्य वाटे. " मोफत शिक्षण फक्त ब्राह्मण मुलांनाच मिळावे, इतरांना नाही" असे ते म्हणत असत. मी आजारी पडल्याने माझा पहिल्या पाचातला नंबर खाली गेला. तेव्हा ते म्हणाले, " फी भर नाही तर शाळा सोड."
दुसर्‍या दिवशी माझे वडील त्यांना भेटले. खुप गयावया करून ते म्हणाले, " माझा मुलगा हुशार आहे, त्याला पुढे शिकू द्या,मी तुमच्या पाया पडतो."
केशवराव फार कठोर होते. ते म्हणाले, "जमणार नाही. तुम्हा कुणबटांना कशाला हवे शिक्षण? चालते व्हा. कसलातरी धंदा शिका."
माझ्या वडीलांच्या डोळ्यात आसवे आली. पण केशवराव नरम झाले नाहीत.
वडील मला घेऊन हेडमास्तरांना भेटले. ते थोर मनाचे होते. त्यांनी केशवरावांना बोलवून घेतले आणि सांगितले, " मी या मुलाच्या वर्गावर अनेकदा गेलो आहे. वर्गातला तो सर्वात हुशार मुलगा आहे. आजारपणामुळे तो या महिन्यात मागे पडला. त्याला वर्गात बसू द्या. शिकू द्या.हा माझा आदेश आहे." तेव्हा त्यांचा निरूपाय झाला.
ते थोर मनाचे मुख्याध्यापक म्हणजे कृष्णशास्त्री गोडबोले.."
-गुरुवर्य कृष्णराव अर्जून केळूसकर, आत्मचरित्र आणि चरित्र, [ लेखनकाळ- १९३४] संपादक, धनंजय कीर, साकेत प्रकाशन, औरंगाबाद, प्रथमावृत्ती, १९६१, दुसरी आवृत्ती २०१४, पृ. २८/२९
-प्रा.हरी नरके, १० जून २०१९

Sunday, June 9, 2019

किरांनी चरित्रलेखनासाठी बाबासाहेबांकडे मागितली होती परवानगी-






"आदरणीय डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर,
मला आपले चरित्र लिहायचे आहे. कृपया मला परवानगी मिळावी.

मी मुंबई म्युनिसिपाल्टीत शिक्षण विभागात काम करतो. मी सामान्य भंडारी कुटुंबातून आलो असून माझे शिक्षण अवघे मॅट्रीक आहे. माझे पुस्तक लिहून झाल्यावर आपण ते मला वाचून त्यात काही चुका, उणीवा किंवा कमतरता असल्यास त्या दुरूस्त्या करून द्या. त्यानंतरच मी आपले चरित्र प्रकाशित करीन."
असे पत्र धनंजय कीर यांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना लिहिले होते. पुणे आकाशवाणीतील अधिकारी आयु. जाधव हे बाबासाहेबांचे निकटवर्तीय होते. त्यांच्या मार्फत किरांनी हे पत्र बाबासाहेबांकडे पोचवले.
बाबासाहेबांनी त्यांना त्वरित उत्तर पाठवले.

" मी सार्वजनिक जीवनात वावरतो. त्यामुळे माझे चरित्र लिहिण्यासाठी कोणत्याही परवानगीची गरज नाही. तुम्ही अवश्य लिहा. मी लोकशाहीवादी आहे. मला कोणत्याही प्रकारची सेनसॉरशीप मान्य नाही. त्यामुळे तुमचे पुस्तक हस्तलिखित स्वरूपात मी आधी वाचणे म्हणजे म्हणजे तुमच्या विचारांना कात्री लावणे होय. ते मी करणार नाही. तुमचे पुस्तक प्रकाशित झाल्यावर मी नक्की वाचीन. त्यात काही चुकीचे असेल तर तशी जाहीर प्रतिक्रिया देईन."

यावरून बाबासाहेबांचा मनाचा मोठेपणा, मोकळेपणा, उदारता आणि लोकशाहीनिष्ठा यावर प्रकाश पडतो. गरिब भंडारी कुटुंबात जन्मलेले, अवघे मॅट्रीक झालेले, म्युनिसिपाल्टीत लेखनिकाचे काम करणारे कीर पुढे जागतिक किर्तीचे चरित्रकार झाले.

त्यांनी मराठी व इंग्रजी भाषेत २० पुस्तकं लिहिली. त्यांच्या असंख्य आवृत्त्या निघाल्या. महात्मा फुले, राजर्षि शाहू छत्रपती, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, महात्मा गांधी, लोकमान्य टिळक, स्वातंत्र्यवीर सावरकर, कृष्णाजी अर्जुन केळुस्कर, सीताराम केशव बोले ही त्यांची चरित्रे खूप गाजली.

"Dr. Ambedkar: Life and Mission " हा ग्रंथ लिहिण्यापुर्वी किरांनी बाबासाहेबांच्या अनेक गाठीभेटी घेतल्या. प्रत्येक महत्वाच्या तपशीलांची त्यांच्याकडून खातरजमा करून घेतली. बाबासाहेब व त्यांचे अनेक निकटवर्तीय यांच्याकडून माहिती, कागदपत्रे घेऊन किरांनी हे इंग्रजी चरित्र लिहिले. त्यासाठी कागदपत्रांचा व दस्तऎवजांचा शोध घेण्यासाठी किरांनी वर्षानुवर्षे काम केले. हा ग्रंथ १९५४ मध्ये  प्रकाशित झाला.

बाबासाहेबांनी तो ग्रंथ वाचला. बाबासाहेबांना त्यात काहीही आक्षेपार्ह वाटले नाही. उलट त्यांना किरांची ही धडपड बरी वाटली असावी असे किरांनीच मला आमच्या प्रत्यक्ष भेटीत सांगितले. "कृतज्ञ मी कृतार्थ मी" हे किरांचे आत्मचरित्र आहे. त्यात या आशयाचा मजकूर आलेला आहे.

त्यानंतर त्या चरित्राचे मराठी भाषांतर करण्याऎवजी किरांनी आणखी मेहनत घेऊन बाबासाहेबांचे नविन माहितीसह बृहद मराठी चरित्र लिहिले. त्यांच्या या डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठी चरित्राच्या [प्रथमावृत्ती १९६६ ] आजवर ४ आवृत्त्या निघाल्या आणि पुढे त्याची ९ पुनर्मुद्रणेही प्रकाशित झाली. या ग्रंथाला अनेक पुरस्कार मिळाले. त्याची बहुतेक सर्व भारतीय भाषांध्ये भाषांतरे प्रकाशित झालेली आहेत.

किरांना डी.लिट. आणि पद्मभुषण हे सन्मान लाभले.

म्हातारपणी लेखन वाचनाने त्यांचे डोळे बिघडले तर ते लिहावाचायला मोठे भिंग वापरत असत. आयुष्यभर चाळीतल्या एका खोलीत राहून किरांनी व्रतस्थपणे ज्ञाननिष्ठा जपली. २३ एप्रिल १९१३ ला जन्मलेले कीर १२ मे १९८४ ला गेले.

बाबासाहेबांना महात्मा फुल्यांचे चरित्र लिहायचे होते.मात्र त्यांच्या प्रचंड व्यस्ततेत ते जमले नाही. तुम्हाला वेळ मिळाला नाही तर मी महात्मा फुल्यांचे चरित्र लिहिन असा शब्द किरांनी बाबासाहेबांना दिला व तो पाळला.
त्यांच्या विचारांवर सावरकरांचा प्रभाव होता. त्यांच्या लेखणातून तो दिसतो अशी त्यांच्यावर टिकाही झाली. मात्र महात्मा फुले, राजर्षि शाहू छत्रपती, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, महात्मा गांधी, लोकमान्य टिळक, स्वातंत्र्यवीर सावरकर, कृष्णाजी अर्जुन केळुस्कर, सीताराम केशव बोले यांच्या चरित्र लेखनासाठी किरांनी उपसलेल्या कष्टांना तोड नाही. घरात लेखनविषयक कोणतीही पार्श्वभुमी नसताना किरांनी मराठी व इंग्रजीतून लिहिलेली चरित्रे विद्वतमान्य आणि वाचकप्रिय ठरली.

-प्रा.हरी नरके, ९ जून २०१९