Sunday, May 24, 2015

अभिजाततेच्या दर्जानंतर ३५० विद्यापीठांत मराठी

http://epaperdivyamarathi.bhaskar.com/nashik/247/24052015/0/1/
दिव्यमराठी, नाशिक, रविवार, दि.२४ मे, २०१५,पृ.४
Published on 24 May-2015

अभिजाततेच्या दर्जानंतर ३५० विद्यापीठांत मराठी
पीयूष नाशिककर | नाशिक
मराठीभाषेला अभिजाततेचा दर्जा मिळण्याचा मार्ग माेकळा झाला असून, केंद्राकडून तशी घाेषणाही या मे अखेरीस हाेण्याची शक्यता अाहे. पण, असा अभिजात भाषेचा दर्जा मिळाल्यानंतर नक्की भाषेसाठी काय करायचे अाहे. शासनस्तरावर काय केले जाते, अशा काही प्रश्नांवर मराठी भाषा समितीचे समन्वयक प्रा. हरी नरके यांनी काही मुद्द्यांवर टाकलेला हा प्रकाश...
मराठी भाषा समितीचे समन्वयक प्रा. हरी नरके यांची माहिती
.........................................
{ अभिजाततेचा दर्जा मिळाल्यानंतर काय फायदे हाेणार?
-जी भाषा राेजगार देते ती टिकते. उदा. इंग्रजी, मराठीचेही तसेच हाेणार अाहे. मुळातच अभिजाततेच्या दर्जानंतर ती ३००-३५० विद्यापीठांमध्ये शिकवली जाईल. साहित्य, ग्रंथ, प्रकाशक या विश्वाला माेठा हातभार लागेल. मराठी शिकणे, शिकवणे, प्रकाशित करणे, भाषांतर करणे या प्रक्रियांना प्राेत्साहन मिळेल. राज्यातील ५२ बाेलीभाषांचा प्रामुख्याने अभ्यास हाेईल. या सगळ्यामुळे ती ज्ञानभाषा म्हणून विकसित हाेईल. साधे उदाहरण म्हणजे इकडे अापण फ्रेंच, जर्मन अशा फाॅरेन लँग्वेज शिकत असताे. मराठीला अभिजाततेचा दर्जा मिळाल्यावर इतर लाेक फाॅरेन लँग्वेज म्हणून तिच्याकडे बघतील.
{मग अाता काेणत्या कारणाने घाेषणेला विलंब हाेताेय?
-मराठी भाषेच्या अभिजात दर्जाबाबत केंद्र पातळीवर सर्व काम पूर्ण झाले अाहे. पण, दुसऱ्या एका भाषेचे अभिजाततेसंदर्भातील प्रकरण न्यायप्रविष्ट असल्याने हा विलंब हाेत अाहे. मात्र, केंद्रीय सांस्कृतिक मंत्री महेश शर्मा अाणि संबंधित इतरांनी न्यायालयाकडे प्रतिज्ञापत्र सादर करून मराठीचा मार्ग माेकळा करण्याची विनंती केली अाहे. हा निर्णय या महिनाअखेरीस सकारात्मक मिळणार असून, अभिजात मराठी असे अधिकृतपणे शिक्कामाेर्तब हाेईल, अशी सगळ्यांनाच अाशा अाहे.
{मराठी अभिजात हाेऊ शकते, हे काेण ठरवतं?
-एखाद्या भाषेला अभिजात भाषेचा दर्जा देण्याच्या प्रक्रियेत अनेक लाेकं काम करत असतात. त्यात महत्त्वाचे असतात ते १२ भाषांचे तज्ज्ञ. हे जागतिक भाषांवर काम करणारे लाेक असतात. ते जाे अहवाल केंद्राकडे सादर करतील, त्यानुसार केंद्र निर्णय घेत असते. हे लाेक प्रचंड सखाेल तपासणी करूनच अहवाल सादर करतात. मराठी भाषेबद्दल या १२ तज्ज्ञांनी सकारात्मक अहवाल सादर केल्यानंतरच अभिजाततेचा मार्ग माेकळा झाला अाहे.
{केंद्राकडून किती निधी मिळेल?
-अभिजाततेच्या दर्जानंतर केंद्राकडून दरवर्षी ५०० काेटी रुपये मिळतील. सध्या महाराष्ट्र सरकारने मराठी भाषेसाठी केवळ २५ काेटी रुपयांची तरतूद केलेली अाहे. ही रक्कम अतिशय ताेकडी अाहे. अाता त्यात तब्बल २० पटीने वाढ हाेणार अाहे. हे पैसे टप्प्याटप्प्यानेच मिळणार अाहेत. पण, ते कधी मिळतील तर अाधी अापण काय काम केले ते दाखवावे लागणार. मग केंद्राकडून ते पैसे मिळणार. सध्याची तरतूद ५०० काेटींची अाहे. यात वाढच हाेणार अाहे अाणि विशेष म्हणजे ते अनंत काळापर्यंत मिळणार अाहेत.
{या पैशांचा विनीयाेग कसा अपेक्षित अाहे?
-पाच प्रकारची कामे त्यात प्रामुख्याने अपेक्षित अाहे. त्यात बाेलीभाषांचे संशाेधन, संपादन अाणि संकलन हे महत्त्वाचं काम मानलं गेलं अाहे. अार्ष, अभिजात जे काही ग्रंथ अाहेत ते अापल्याकडे एक लाखाच्या जवळपास अाहेत. अभिजात ग्रंथ म्हणून मान्यता मिळालेली पुस्तके अशा निदान १०० कलाकृती जगातील १०० भाषांमध्ये पाेहाेचवणं यात अपेक्षित अाहे. तेही रास्त किमतीला. अाता अापल्याकडे गाथा सप्तशती अाहे. तिची किंमतच १००० रुपये अाहे. त्यामुळे फार लाेक ती घेत नाहीत. पण, तिची किंमत १०० पर्यंत अाणली तर ती िकतीतरी लाेकांपर्यंत पाेहाेचेल अाणि पर्यायाने मराठीचा प्रचार, प्रसार हाेईल. तिसरं महत्त्वाचं म्हणजे जे िवद्यार्थी, संस्था, अभ्यासक मराठी भाषा, वाचन संस्कृतीचा अभ्यास करणार अाहेत त्यांना शिष्यवृत्ती देणे, यातून संशाेधन पुढे यावं असा उद्देश अाहे. शाळेपासून वरिष्ठ पातळीपर्यंतच्या शिक्षणापर्यंत मराठीची ताकद लक्षात अाणून देणे. शिक्षक पालकांनाच मराठीचं काही खरं वाटत नाही. म्हणून मराठी भाषेसाठी नवीन तंत्र, इतर अभिजात भाषांनी काय केले, साहित्य संमेलने, काेशनिर्मिती यासाठी प्रयत्न करणे अाणि साहित्य संस्था, व्यक्तींना बळ देणं, मराठीकडे लाेकांचा अाेढा वाढेल, अशा वाचनविषयक स्पर्धा अाणि उपक्रम राबविणे अपेक्षित अाहे.
{महाराष्ट्र शासनस्तरावर याचं काम कसं चालेल?
-खरंतर शासकीय बाबूंच्या हातात हे काम दिलं तर काही खरं नाही. हे लाेकं निर्णय स्वत:च्या हातात ठेवतात अाणि राजकारण्यांचा कल ज्या कृतीने मत मिळेल त्या कृतीकडे असताे. अार्थिकतेबाबत अापण बाेलायला नकाे. अापल्याला काेणत्या भाषेचा द्वेष नाही. पण, उच्च पातळीवरचे सगळे जे नाेकरशहा अाहेत, ते मराठीच्या विराेधात अाणि इंग्रजीचे पुरस्कर्ते अाहेत. त्यामुळे शासनाने मराठी भाषाप्रेमी, सामान्य नागरिकांचे प्रतिनिधी, ज्येेष्ठ साहित्यिक, पत्रकार, संशाेधक, अभ्यासक यांच्याकडे हे काम दिले, तरच अभिजाततेचे खरे काम हाेईल असे वाटते. देशातील इतर ज्या अभिजात भाषा अाहेत त्यांचे काम असेच चालते.
{महाराष्ट्र शासनाचं मराठीविषयक धाेरण अाणि अभिजात भाषेचा दर्जा याचा संबंध कसा अाहे?
-मराठी भाषेचा अभिजात दर्जा हा अनंतकाळापर्यंतचा अाहे. मराठीविषयक धाेरणाची अभिजातता ही खूप पुढची गाेष्ट अाहे. धाेरणाला २५ वर्षांची मर्यादा अाहे. त्यात ठरलेल्या गाेष्टीच पूर्ण करायच्या अाहेत. हे धाेरण प्रत्यक्षात अाणण्यासाठी, पुढे नेण्यासाठी अभिजात भाषेचा दर्जा दिशादर्शक ठरेल, असे म्हणता येइल. तमिळ, तेलगू, कन्नडमध्ये या संदर्भातील उत्तम काम अापल्याला बघायला मिळते. 

Friday, May 15, 2015

मराठीला अभिजात दर्जा ही काळ्या दगडावरची रेघ



मराठीला अभिजात दर्जा ही काळ्या दगडावरची रेघ
  • हरी नरके
मुंबई, दि. 14 :  मराठी दोन हजार वर्षांपूर्वीपासून अस्तित्वात असल्याचे शेकडो पुरावे शिलालेख, हस्तलिखिते अशा विविध स्वरूपांत उपलब्ध आहेत.  त्यामुळे मराठीला अभिजात भाषेचा दर्जा मिळणार ही काळ्या दगडावरची रेघ आहे. तब्बल 52 बोलीभाषा असलेली मराठी यापुढेही संपन्न होत जाणार असून, ती उद्याच्या काळातही श्रेष्ठ व समृद्ध भाषा असणार आहे, असे प्रतिपादन ज्येष्ठ विचारवंत हरी नरके यांनी आज येथे केले.
मराठी भाषा विभाग, शासकीय मुद्रणालय व राज्य मराठी विकास संस्थेच्या वतीने यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान येथे आयोजिलेल्या ग्रंथप्रदर्शन व साहित्यिक उपक्रमात ‘अभिजातच्या उंबरठ्यावर मराठी’ या विषयावर श्री. नरके बोलत होते. मराठी भाषा विभागाच्या उपसचिव अपर्णा गावडे, अवर सचिव वृषाली सावंत आदी यावेळी उपस्थित होते.  
ज्या भाषेत जाणिवा विकसित करणारे श्रेष्ठ साहित्य उपलब्ध असते, ती भाषा अभिजात असते. या निकषानुसार मराठीत जागतिक दर्जाचे विपुल साहित्य निर्माण झाले आहे, असे सांगून श्री. नरके म्हणाले की, मराठीत एक लाखांहून अधिक पुस्तके उपलब्ध असून, कोशवाङमय निर्मितीत ती जगातील दुस-या क्रमांकाची भाषा आहे.
ते पुढे म्हणाले की, मराठी ही संस्कृतपासून जन्माला आली नसून, ती महाराष्ट्री प्राकृत भाषा आहे. ही बाब राजारामशास्त्री भागवत यांनी ‘मराठ्यासंबंधी चार उदगार’ या पुस्तकातून, तसेच ज्ञानकोशकार डॉ. श्रीधर व्यंकटेश केतकर यांनी त्यांच्या साहित्यातून सिद्ध केली आहे. महाराष्ट्री प्राकृत, महाराष्ट्री अपभ्रंश व मराठी या तीन वेगळ्या भाषा नसून, ती मराठी हीच एक भाषा आहे. लक्ष्मण रामचंद्र पांगारकर यांनी 1932 मध्ये लिहिलेल्या ‘मराठी साहित्याचा इतिहास’ या पुस्तकात त्याचा दाखला आहे.  
मराठीच्या प्राचीनतेचे उदाहऱण देताना श्री. नरके म्हणाले की, जुन्नरजवळ नाणेघाटात सापडलेल्या 2232 वर्षांपूर्वीच्या ब्राम्हीलिपीतील शिलालेखात मराठी अस्तित्वात असल्याचा पुरावा आहे. गाथा सप्तशती हा दोन हजार वर्षांपूर्वीचा ग्रंथ महाराष्ट्रातील गोदावरी नदीच्या काठांवरील गावांतील नागरिकांनीच रचला आहे. महाराष्ट्रात घरोघरी सांगितली जाणारी कावळा-चिमणीच्या शेणामेणाच्या घराची गोष्ट आठशे वर्षांपूर्वीच्या लीळाचरित्रात समाविष्ट आहे. अहमदाबादजवळील लोथल या गावात साडेचार हजार वर्षांपूर्वीचे बंदर सापडले. तिथे सापडलेल्या सुरईवरसुद्धा ही कथा चित्ररूपात कोरलेली आहे. तामिळमधील 2600 वर्षांपूर्वीच्या संगम साहित्यातही कावेरी नदीवर धरण बांधणारे गवंडी मराठीत बोलत असतात, असा उल्लेख सापडतो. श्रीलंकेतील ‘दीपवंश’ व ‘महावंश’ प्राचीन ग्रंथांतही मराठीचा उल्लेख आहे.
श्री. नरके पुढे म्हणाले की, जगभरातील विद्वानांना मराठी भाषेतील साहित्याने मोहिनी घातली आहे. जगप्रसिद्ध लेखक गॅब्रियल गार्सिया मार्खेझ यांनी त्यांच्या साहित्यातील ‘जादुई वास्तववादा’ची प्रेरणा 1200 वर्षांपूर्वीच्या हरिभद्र या मराठी लेखकाच्या ‘समरादित्याची कथा’ या पुस्तकापासून घेतल्याचे एका मुलाखतीत सांगितले आहे. या प्राचीन भाषेचा अभिमान सर्वांनी बाळगला पाहिजे. सर्व भाषांचा आदर करताना मराठीचा आग्रह धरला पाहिजे. संशोधन, लोकव्यवहारासह सगळ्यांच क्षेत्रांत मराठीचा वापर झाला पाहिजे, असेही ते म्हणाले.
सौजन्य: श्री.हर्षवर्धन पवार, मंत्रालय.

Sunday, May 3, 2015

महाराष्ट्र भूषण : वादंग आणि वास्तव




बाबासाहेब पुरंदरे यांना महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार देण्याच्या निर्णयाबाबत उलटसुलट चर्चा चालू आहे.

बाबासाहेबांच्या वक्तृत्वावर भाळलेले असंख्य लोक आहेत. त्यांना या पुरस्काराचा आनंद झालेला आहे.
बाबासाहेंबांच्या विचारधारेचे पारंपरिक विरोधक असलेले या निर्णयावर नाराज आहेत. त्यात प्रामुख्याने समाजवादी, मार्क्सवादी, आंबेडकरवादी मंडळींचा समावेश आहे.

याशिवाय गेली काही वर्षे ज्या संघटना बाबासाहेबांच्या इतिहास लेखनावर संघटितपणे आणि आक्रमकपणे तुटून पडत आलेल्या आहेत त्या ब्रिगेडी आणि बामसेफींनी जोरदार मोर्चेबांधणी करून विरोधाची राळ उडवून दिलेली आहे.

अशावेळी सामान्य माणूस भांबावलेल्या स्थितीत असतो.

हा निर्णय चूक की बरोबर हे ठरविताना खालील प्रश्नांच्या प्रकाशात चर्चा झाली तर ती उपयुक्त ठरू शकेल.

हा पुरस्कार प्रतिष्ठेचा आहे. पहिल्या पुरस्काराच्या वेळी दिवंगत बाळासाहेब ठाकरे यांनी शासनाने हा पुरस्कार आपल्याला देण्याचा  निर्णय घेतला होता, मात्र आपण पु.ल.देशपांडे यांचे नाव सुचवले असे वक्तव्य केल्यावरून गदारोळ झाला होता.

मानकरी महाराष्ट्रभूषणचे--
वर्ष,
१९९६,  पु. ल. देशपांडे, साहित्य
 १९९७,  लता मंगेशकर, कला, संगीत
 १९९९,  विजय भटकर, विज्ञान
 २००१,  सचिन तेंडुलकर, क्रीडा
 २००३,  अभय बंग आणि राणी बंग, समाजसेवा
२००५,  रघुनाथ माशेळकर, विज्ञान.
 २००६,  रतन टाटा, उद्योग,
 २००७,  रा. कृ. पाटील, समाजसेवा
 २००८,  मंगेश पाडगावकर, साहित्य
२००९,  सुलोचना लाटकर, कला, सिनेमा
 २०११,  अनिल काकोडकर, विज्ञान.
..................................

२००२,  भीमसेन जोशी, कला, संगीत
२००४,  बाबा आमटे, समाजसेवा
२००८,  नानासाहेब धर्माधिकारी, समाजसेवा.
२०१०,  जयंत नारळीकर, विज्ञान.
 ..................................


अशा विविध क्षेत्रातील 16 मान्यवरांना आजवर या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आलेले आहे.

******

१.  हा पुरस्कार कोणाला द्यायचा याचा निर्णय एक निवड समिती घेते. या समितीत यावर्षी खालील आठ मान्यवरांचा समावेश होता.

सांस्कृतिक कार्य मंत्री,  विनोद तावडे, अध्यक्ष.
सदस्य: वासुदेव कामत, उज्वल निकम, मंगल कांबळे, दिलीप वेंगसरकर, राजीव खांडेकर, सांस्कृतिक सचिव वल्सा नायर आणि संचालक अजय आंबेकर.

२.  या समितीने एकमताने हा निर्णय घेतला. पुरस्कारासाठी बाबासाहेबांचे नाव कोणी सुचवले आणि त्याला कोणी अनुमोदन दिले ही बैठकीतील माहिती उघड झाली तर संघटित व आक्रमक विरोधकांचा दुटप्पी व्यवहार उघडा पडेल.

३.  पुरस्कार कोणालाही दिला तरी तो निर्णय सर्वांना मान्य होईलच अशी शक्यता नाही. त्यामुळे पुरस्कार यांच्याऎवजी ह्यांना का दिला नाही अशी टिका होणारच. यावर उपाय म्हणजे एकदम १२ कोटी मराठी लोकांना तो देऊन टाकायचा.म्हणजे वादच नको.

४.  लोकशाही पद्धतीने समितीने एकमताने घेतलेला निर्णय मानायचा की नाही? निर्णयाचे सर्वाधिकार बाहेरील व्यक्ती किंवा संघटनांना द्यायचे काय? त्यांनी ज्यांना आपल्या संघटनांचे "+++  भुषण"  पुरस्कार दिलेले आहेत, त्यांनीच बाबासाहेबांचे नाव महाराष्ट्र भूषण साठी सुचवले असेल आणि त्याला अनुमोदनही बहुजन सदस्यानेच दिलेले असेल तरीही बाहेर गदारॊळ केला जात असेल तर पडद्यामागील आणि उघडपणे चाललेले राजकारण व संगनमत लोकांसमोर कोण मांडणार?

५.  बाबासाहेब पुरंदरे यांनी गेल्या ७० वर्षात मिशनरी वृत्तीने शिवचरित्र घरोघरी पोचवले, लोकप्रिय केले हे त्यांचे कार्य अमान्य करता येईल का? ते इतिहासकार अथवा इतिहास संशोधक असल्याचा त्यांनी कधीही दावा केलेला नाही. ते शिवचरित्राचे कथन करतात. ’जाणता राजा’ च्या प्रयोगातून त्यांनी लाखो लोकांपर्यंत ते पोचवले आहे.

६.  बाबासाहेब पुरंदरे यांच्या शिवचरित्रात काही उणीवा, त्रुटी किंवा दोष असतील आणि त्याबाबत कोणाचे मतभेद असतील तर ते मांडण्याचा सर्वांनाच अधिकार आहे. माझेही त्यांच्या इतिहास लेखन पद्धतीबाबत मतभेद आहेत. ते राहतील. पण बाबासाहेबांशी चर्चा होऊ शकते. मतभेद मांडता येतात. विरोधकांपैकी ज्या संघटित आणि आक्रमक संघटना आहेत त्यांचा सर्वच ब्राह्मण इतिहासकारांना विरोध आहे. त्यांना अगदी नरहर कुरूंदकर, त्र्यं.शं. शेजवलकर, सेतूमाधवराव पगडी, न.र. फाटक, ग.ह. खरे, गजानन भास्कर मेहेंदळे, य. दि. फडके हेही चालत नाहीत. त्यामुळे "आम्ही सांगू तोच इतिहास" असा अट्टाहास असणारांचे समाधान कसे करायचे?अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचे काय? त्यांच्याशी चर्चाच शक्य नाही. त्यांना एकतर सर्वांनी आपले अनुयायी व्हायला हवेय नाहीतर थेट शत्रूच. कायम इतरांना आरोपीच्या पिंजर्‍यात उभे करायचे, त्यांच्या भुमिकांचे विपर्यास आणि विकृतीकरण करीत त्यांची बदनामी करायची हा यांचा खाक्या. असहमतीला, मतभेदाला जागाच नसते त्यांच्याकडे.  ते नेहमी इतरांच्या हेतूंवरच थेट संशय घेतात. "तेथे पाहिजे फक्त आमच्या जातीचा" असाच त्यांचा आम्हाला आलेला एव्हढ्या वर्षांचा अनुभव आहे. सबब ज्यांना दुरून डोंगर साजरे आहेत त्यांनी आपण कोणामागे फरफटत जात आहोत याचे भान ठेवायचे की नाही?

७.  ज्या गोविंद पानसरे यांचा आता सोयिस्कर हवाला दिला जात आहे,  त्यांनी या संघटनांवर केलेली टिका जगप्रसिद्ध आहे, ती  विसरली का जातेय?

८.  यांना जन्माने ब्राह्मण असल्याने डा. नरेंद्र दाभोळकरही चालत नव्हते. कोणीकोणीच चालत नाहीत. अगदी दुसर्‍या जातीचे बहुजनही चालत नाहीत. तेथे ब्राह्मण कसा चालेल? हे इतिहास लेखनाचे एकजातीयकरण महाराष्ट्राच्या भल्याचे आहे काय?

९.  जेम्स लेनचे लेखन निषेधार्यच होते. बदनामीकारकच होते. त्याला जी काय शिक्षा करायची ती करा. आमचा पाठींबा आहे. पण तितकाच भांडारकर संस्थेवरचा हल्लाही अनुचित होता. चोराला सोडून इतरांना ठोकल्याने न्याय होतो काय? वहीम किंवा संशय हाच पुरावा असतो काय? हे ज्यांच्यावर आक्षेप घेतील त्या सर्वांना चौकशी न करताच फासावर लटकावयचे काय?

१०.  विचारधारा म्हणून ज्यांचा बाबासाहेबांच्या नावाला विरोध आहे, त्यांचा या विरोधी संघटनांच्या दहशतवादी, हल्लेखोर, विशिष्ट समाजाच्या सामुदायिकपणे कत्तलींचे आवाहन करणार्‍या वर्तनाला पाठिंबा आहे असे समजायचे काय? वैचारिक विरोध करणे आणि पत्रकारांच्या घरावर हल्ले करणे यात फरक असतो किंवा नाही? याचाही खुलासा झालेला बरा.

११.  यापुढे पुरस्कार देताना राज्य सरकारने या अशा सर्वच संघटनांचे "ना हरकत प्रमाणपत्र" घेणे बंधनकारक असल्याचा नियम करायचा का?

१२. बालभारतीच्या चौथीच्या इतिहासाच्या पुस्तकाचे फेरलेखन करताना त्यावेळच्या सरकारने [ शिक्षणमंत्री वसंत पुरके यांनी] छ.शिवजी महाराज यांच्या जातीचे ६ जण आणि दादोजी कोंडदेव यांच्या जातीचे ३ जण अशा ९ सदस्यांची समिती नेमून जो निर्णय घेतला, तीच लोकशाही पद्धत यापुढे आदर्श मानायची काय?ज्या संभाजी ब्रिगेड या संघटनेने तक्रार केली होती त्याच संघटनेच्या कार्यकर्त्यांना इतिहासकार म्हणून बालभारतीच्या या समितीवर नियुक्त करून राष्ट्रपुरूष शिवाजी महाराजांना एका जातीत बंदीस्त करणारे कोण आहेत?

१३.  जे लोक इतिहासकार कृ.अ. केळूस्करांना वेगळा न्याय आणि राम गणेश गडकरींना वेगळा न्याय लावतात त्यांची री ओढता येईल काय?

१४.  ज्यांच्या लेखी रणजित देसाई, शिवाजी सावंत, विश्वास पाटील केवळ त्यांच्या जन्मामुळे/ जातीमुळे टिकामुक्त असतात पण मेहेंदळे, बेडेकर, बहुलकर मात्र संपूर्ण बाद असतात, त्यांना  "व्हेटोचा" अधिकार द्यायचा काय?  मग तटस्थ आणि प्रांजळ इतिहास लिहिता येईल काय?

  १५.  आजवरचा अनुभव पाहता ज्यांना छत्रपती शिवाजी महाराज केवळ एका जातीत बंदिस्त करायचे आहेत, त्यांच्या भुमिका उचलून धरताना समाजवादी, मार्क्सवादी आणि आंबेडकरवादी कार्यकर्त्यांनी इतिहासाचे असे जातीय विकृतीकरण करणारांच्यापासून सावध राहायला नको काय?  हिटलरी भुमिका मग ती कोणत्याही छावणीची असो ती मान्य करायची काय? त्यामुळे "आगीतून फुफाट्यात" हेच होणार नाही काय?

१६..  प्रश्न आणखी बरेच आहेत.

पुन्हा कधीतरी,,,,,

Monday, April 20, 2015

रोश विरूद्ध स्टानले आडम्स - श्रेष्ठ दर्जाचा अनुवाद




        प्रिय डा. सदानंद बोरसे,                                     दि.२० एप्रिल, २०१५
आपण अनुवादीत केलेले "रोश विरूद्ध स्टानले आडम्स " हे पुस्तक नुक्तेच वाचले. मूळ पुस्तक अतिशय अस्वस्थ करणारे आहे. त्याचा तुम्ही केलेला मराठी अनुवाद इतका श्रेष्ठ दर्जाचा झालेला आहे की, हे पुस्तक अस्सल मराठी वाटावे, किंबहुना प्रत्यक्षाहूनही अनुवाद उत्कठ असे म्हणावे इतका तो सरस आहे. १४२ पृष्ठांच्या या पुस्तकात अनुवादात खटकावी अशी एकही खोड काळजीपुर्वक शोधूनही सापडू नये, काढता येऊ नये, हे तुमचे कौशल्य मन:पुर्वक दाद द्यावे असेच आहे. तुमचा अनुवाद साक्षेपी, अचूक आणि अर्थबहूल आहे. एका अधिकार्‍याने जागतिक पातळीवरील बलाढ्य औषध कंपनीविरूद्ध दिलेला हा एकाकी लढा मन सुन्न करून टाकणारा आहे. लेखक श्री स्टानले आडम्स यांनी दाखवलेल्या धाडसाचे, त्यांनी त्यासाठी परिणामांची क्षिती न बाळगता सोसलेल्या अपार यातनांचे अत्यंत संयमित भाषेतील हे चित्रण वाचून भलेपणावरचा विश्वास वाढला. तुमचा अनुवाद वाचकाला पकडून ठेवतो. पुस्तक एकदा हातात घेतले की ते वाचून पूर्ण केल्याशिवाय खाली ठेवताच येत नाही. शेवटचे पृष्ठ संपले तरी पुस्तक मात्र संपत नाही अशी या पुस्तकाची किमया आहे. कलाकृत्तीचा उत्तम अनुवाद हे अनुवादकाचे नवसर्जनच असते. मराठी व  इंग्रजी भाषेवरील तुमचे प्रभुत्व आणि विषयाचे सखोल ज्ञान नी मनीची अपार तळमळ यांच्या त्रिवेणी संगमातून हे अभिजात पुस्तक जन्माला आलेले आहे.


तुम्ही पुस्तकाच्या दुसर्‍या आवृत्तीच्या प्रस्तावनेत म्हटल्याप्रमाणे "स्टानले आडम्स यांचे मूळ पुस्तक १९८० सालच्या आसपास  प्रसिद्ध झाले असले, तरी आज सुमारे तीन दशकानंतरही त्यातील संदर्भ तितकेच लागू ठरतात, किंबहुना अधिकच सार्थ ठरतात. आपल्यावर होणार्‍या अन्यायाची वा अत्याचाराची पुसटशी जाणीवही असू नये, अशा रितीने सामान्य माणसाला वेठीला धरणार्‍या या ’औषधसत्ते’ विरूद्धचा हा लढा सार्‍यांसाठीच जागल्याची भुमिका वठवणारा ठरावा." माणसाला जीवदान देणारी औषधे धंदेवाईक कंपन्या जेव्हा अव्वाच्या सव्वा किंमतीत विकून आजारी माणसाला हिंस्त्रपणे लुटू लागतात, तेव्हा त्या कंपनीत काम करणार्‍या एखाद्या उच्चपदस्थ स्टानलेने या अन्यायाला वाचा फोडण्यासाठी जिवाच्या आकांताने लढा द्यावा, त्यासाठी प्राणप्रिय पत्नी गमवावी, अमानुष तुरूंगवास भोगावा हे सारे अंगावर काटा आणणारे आहे. वाचताना आपल्याला एव्हढा त्रास होतो तर त्यातून जाताना या भल्या माणसाला किती वेदना झाल्या असतील. सध्याची औषध सत्ता रोग्यांवर इतकं योजनाबद्ध अमानुष जाळं टाकून त्याला लुटत असेल हे एरवी खरेही वाटले नसते. एव्हढे भोगूनही ह्या माणसाच्या मनात जगाबद्दल चीड नाही, उलट "आपल्यासाठी भांडणारे, आपली बाजू निर्धाराने लावून धरणारे खूप मित्र आजूबाजूला आहेत, हे पाहून मला खूप दिलासा मिळाला," असेच ते म्हणतात.[पृ.७२]  आजच्या जागतिकीकरणाच्या बाजारूवृत्तीच्या काळात सुरू असलेली अनेक क्षेत्रातील लूट पाहिली की खचून जायला होते. निराशेने मन विषन्न होते. अशावेळी अशी पुस्तके उभारी देतात. या अंधारभरल्या जगात मानवी मुल्यांच्या रक्षणासाठी जगाच्या पाठीवर दूर कुठेतरी कुणीतरी जीवाची बाजी लाऊन लढत असते हे पाहिले की "ऎशी कळवळ्याची जाती, करी लाभाविन प्रिती" याची प्रचिती येते. जगण्यावरची श्रद्धा वाढते. "तुम्ही अन्यायाशी टक्कर देता तेव्हा तुम्हाला जीवघेणे वार सोसावेच लागतात, याचा अर्थ तुम्ही गप्प राहून सगळं मुकाट पाहात राहावं, असा बिल्कूल नाही. उलट तुम्ही अधिक जागरूकतेनं हा लढा द्यायला हवा" हे अल युरोपिओचे संपादक जिआनलुइजी मेलेगा यांचे उद्गार खूप मनोबल वाढवणारे आहेत.[पृ.६६] त्यांनी स्टानलेची मुलाखत आपल्या वृत्तपत्रात प्रकाशित केली म्हणुन त्यांना आपले संपादकाचे पद गमवावे लागले होते.
पस्तीस वर्षांपुर्वीच्या या पुस्तकाची प्रस्तुतता आजही कायम आहे, नव्हे दिवसेंदिवस ती वाढते आहे. माझ्या मते ह्या पुस्तकातला काही भाग पाठ्यपुस्तकात यायला हवा. हे खरे संस्कार करणारे साहित्य आहे. अवघ्या १९ प्रकरणांच्या या गोळीबंद लेखनात आत्मगौरव टाळून लेखकाने ज्या तटस्थपणे लेखन केले आहे ते थक्क करणारे आहे. या ग्रंथाचा जगातील अनेक भाषांमध्ये अनुवाद झालेला आहे. हे पुस्तक जास्तीतजास्त लोकांपर्यंत जावे यासाठी मराठी अनुवादाचे कोणत्याही प्रकारचे स्वामित्वमूल्य न घेण्याचा स्टानले यांचा निर्णय कौतुकास्पद आहे. "आपल्या सदसद्विवेकबुद्धीच्या प्रकाशात आयुष्याची वाटचाल करा" या वचनाने सुरू होणारे हे पुस्तक संपले तरी मनावर हीच मोहर उमटवून जाते. "गुडघे टेकणार्‍या लाचार जिण्यापेक्षा मान ताठ ठेवणारा मृत्यू लाख पटींनी चांगला" हा विचार प्रकाशाची पेरणी करणारा आहे. हे पुस्तक वाचकाची झोप उडवतं. त्याला आरपार हादरा देतं.


तुमच्या अप्रतिम अनुवादातून व्यक्त होणारी विषयाबाबतची तळमळ हलवून सोडणारी आहे. तुमची ही मिशनरी वृत्ती वाचकाला औषध सत्तेविरूद्ध जागृत करते. स्टानले, तुम्ही आणि राजहंस च्या या जागल्याच्या भुमिकेबद्दल तुम्हा सार्‍यांना मन:पुर्वक धन्यवाद.

दोन बारिकसे मुद्रणदोष , पृ.२४ वर, "सापडडलेले" आणि पृ.२६ वरील वरून तिसर्‍या ओळीत, "हिशेब अत्यंत तिकडे असून" असे झालेय त्याऎवजी "तोकडे" हवे, हे पुढील आवृत्तीत दुरूस्त करावेत ही विनंती.
अस्वस्थ करते, अनेक दिवस मनात रूंजी घालते ते चांगले पुस्तक, असे मी मानतो. तुमच्या या पुस्तकात ती उर्जा आहे. या महत्वाच्या दस्तावेजाचा मराठीत अनुवाद करून मराठीची अभिजातता तुम्ही आणखी समृद्ध केल्याबद्दल तुम्हाला खूपखूप धन्यवाद.

आपला स्नेहांकित,
प्रा.हरी नरके

Sunday, March 1, 2015

जगणे समृद्ध करणारे एका नाटकवाल्याचे प्रयोग


हे एका नाटकवाल्याचे प्रयोग.
नाटकाचे प्रयोग आणि जगण्याचे प्रयोग.
समाजाच्या आणि नाटकाच्या गाभ्यापर्यंत जाण्याचे प्रयोग.
नाटकाइतकाच जिवंत आणि रसरशीत अनुभव.



प्रतिभावंत दिग्दर्शक श्री.अतुल पेठे यांच्या पुस्तकाचे २४ तासांपुर्वी प्रकाशन झाले. दिग्गज अभिनेते नसिरूद्दीन शहा, किशोर कदम, सदानंद मोरे आणि मकरंद साठे यांच्या उपस्थितीत काल खचाखच भरलेल्या एस.एम.जोशी सभागृहात हा सोहळा झाला. रंगभुमी, साहित्य, पत्रकारिता, सामाजिक चळवळी या क्षेत्रातील डा.श्रीराम लागू, अजित दळवी, राजीव शारंगपाणी आणि कितीतरी मान्यवर कार्यक्रमाला श्रोते म्हणुन उपस्थित होते.

कार्यक्रमाचे प्रास्ताविक चळवळीतले प्रकाशक, मनोविकासचे अरविंद पाटकर यांनी इतके प्रभावी आणि मन:पुर्वक केले की पुढचा सगळा कार्यक्रम एखाद्या मैफिलीसारखा रंगत गेला. चारही वक्त्यांनी नव्या परिमाणांनी कार्यक्रमाची उंची वाढवली. स्वत: उत्सवमुर्ती पेठे यांनी यानिमित्ताने अनेकांविषयीची कृतज्ञता व्यक्त केली. कार्यक्रमाच्या सुत्रसंवादक  संध्या टाकसाळे यांनी कार्यक्रम आणि वक्ते यांच्याविषयी जो साधाच परंतु गोळीबंद गोफ विणला तो अतिशय हृदयस्पर्शी होता. हा कार्यक्रम अविस्मरणीय होता. अद्भुत होता. तो एक विलक्षण रंगलेला प्रयोगच होता.

२१६ पृष्ठांचे हे सोलवटून काढणार्‍या अनुभवांचे जगणे समृद्ध करणारे पुस्तक एका बैठकीत वाचून काढले.खरे तर एकदा हातात धरल्यावर ते खाली ठेवताच येत नाही.

पुस्तक गुणवत्तेने अतिशय दर्जेदार आहे आणि त्याची निर्मितीमुल्येही देखणी आहेत.
कालच्या दिवसात पुस्तकाची पहिली आवृत्ती संपली.

अतुल पेठे हे मिशनरी झिल असलेले रंगधर्मी आहेत. त्यांच्या आजवरच्या अद्भुत प्रवासाचा त्यांनी चित्रशैलीत रेखाटलेला हा आलेख वाचकावर गारूड करून जातो. पेठे नावाच्या या ध्येयवादाचा { पेठे स्कूलचा } जो लेखाजोखा त्यांनी या पुस्तकात मांडलाय, ते सत्याचे प्रयोग मेंदूला झिनझिण्या आणतात. काळजाला आरपार भिडतात.

त्यातला आतला आवाज, सच्चेपणा आणि संयतपणा यांनी हे पुस्तक श्रेष्ठ दर्ज्याचे झालेले आहे.
पुस्तकाची रचना सहा भागात करण्यात आलेली आहे.१.प्रयोगविचार, २.प्रयोग अनुभुती, ३.प्रयोगाचे अर्थशास्त्र, ४.चौकटीबाहेरचे प्रयोग, ५.तीन प्र-योगी, आणि ६.आरोग्य आणि अंधश्रद्धा विषयक प्रयोग हे सगळेच विभाग विलक्षण वाचनीय आहेत.

चेस, क्षितिज, शीतयुद्ध सदानंद, मामका: पाण्डवाश्चैव,वेटींग फो‘र गोदो,ऎसपैस सोयीने बैस,ठोंब्या, प्रेमाची गोष्ट,सुर्य पाहिलेला माणूस,उजळल्या दिशा, आनंद ओवरी,चौक,गोळायुग, दलपतसिंग येती गावा, सत्यशोधक, आषाढातील एक दिवस, अशी चाकोरीबाहेरची नाटके दिग्दर्शित करणार्‍या या प्रतिभावंताची ही सगळी कहाणी चटका लावणारी आहे. त्यांच्या कोसलाचे वाचन, इतर कार्यक्रम आणि कचराकोंडी व इतर लघुचित्रपटांविषयीचे अनुभव एकीकडे सुन्न करणारे आहेत आणि त्याचवेळी त्यांच्या प्रांजळपणाविषयी आदर निर्माण करणारे आहेत. हलवणारे, काळीज ढवळून काढणारे असंख्य अनुभव आपल्याला अस्वस्थ करून जातात. लेखनाचा पोत प्रवाही, संवादी, चित्रशैलीतला आणि रसायन अतिशय भन्नाट. अगदी आरभाट. या व्रतस्थ नाट्कवेड्याचा हा सगळा धडपडनामा प्रत्येकाने वाचायलाच हवा.
.
अतुल पेठे तुम्हाला सलाम.

पुस्तकाची किंमत अवघी २२० रूपये आहे. तुमच्या संग्रही हे पुस्तक हवेच.

Friday, February 27, 2015

मायमराठी वगैरे रोजगार देते काय?

या विश्वात भाषिक विविधता विपूल प्रमाणात आहे.

मराठी माणूस भाषिकदृष्ट्या अत्यंत सहिष्णू आहे. तो कायम आधी इतरांच्या भाषिक भावनांचा विचार करतो. इतरांची गैरसोय होऊ नये म्हणून तो स्वत:हूनच हिंदी किंवा इंग्रजीत बोलतो की मराठीची लाज वाटते म्हणून मराठीत बोलायचे टाळतो हा संशोधनाचा विषय आहे.

 तो करंटा आहे, त्याला मराठीचा न्यूनगंड वाटतो या आरोपात कितपत तथ्य आहे?

मराठी गेली ++++ . "तो अत्यंत व्यवहारी आहे, निखळ स्वार्थी आहे. ज्या भाषेत मानसन्मान, आर्थिक फायदा ती माझी अशी त्याची चतुर धारणा आहे. मायमराठी वगैरे रोजगार देते काय?"  असा त्याचा रोकडा सवाल आहे, हे खरे आहे काय?

मायबोलीसाठी ज्या गोष्टी आपण स्वत: करू शकतो, नव्हे करायलाच हव्यात त्यावर मौनाचा कट करून सरकारने काय करायला हवे, अमक्याने नी तमक्याने काय करायला हवे यावर सतत प्रवचने देणे हा त्याचा स्वभाव बनला आहे काय?

 अमृतातेही पैजा जिंकणार्‍या मराठीचे गोमटे व्हावे यासाठी "मी" काय करतो? काय करू शकतो? यावर आपले मत नोंदवा.
...........
...........
.............


राजभाषा गौरव दिनाच्या हार्दीक शुभेच्छा....

Sunday, February 22, 2015

एक आगळा वेगळा माणूस गोविंद पानसरे!

सौजन्य: शांताबाई रानडे
शांताबाई रानडे यांचा लेख. कॉ. पानसऱ्यांची ओळख करून देणारा. अवश्य वाचावा असा -
एक आगळा वेगळा माणूस गोविंद पानसरे!
आमच्या कोल्हापुरात एक जुनी रीतच आहे. कुणी परगावचा पुढारी राजकारणात आला, की त्याचा पंचनामा करायचा आणि म्हणायचे, ‘‘हे आणि नवं बेनं कुठलं रे?’’ तसंच गोविंदरावांचं झालं. त्यात पुन्हा त्यांचं नाव गोविंद पानसरे. ‘‘पानसरे म्हणजे कुणापैकी रे? ब्राह्मण, मुसलमान की दलित आणि कुणी? असले प्रश्नही भेडसावले.’’ असे त्यांचे मित्र बाबूराव धारवाडे सांगतात. पण हे ‘बेनं’ वेगळेच निघाले. ते जात मानत नाहीत, की धर्म मानत नाहीत. फक्त माणूसपण मानतात ते! या माणूसपणाच्या नात्याने पानसरेंनी गोरगरिबांसाठी, कष्टकर्‍यांसाठी तळमळीने जे काम केले त्यामुळेच कोल्हापूरकरांनी त्यांना ‘आपले’ म्हणून स्वीकारले.
शिक्षणासाठी संघर्ष
पानसरे मूळचे नगर जिल्ह्याच्या श्रीरामपूर तालुक्यातल्या कोल्हार या लहानशा गावातले. त्यांचे वडील पंढरीनाथ यांची प्रथम थोडी शेती होती. नंतर तीही गेली. आई हरणाबाई शेतमजूर. रस्त्याच्या, पुलाच्या बांधकामावर आईवडिलांनी खडी फोडण्याचे कामसुद्धा केल्याची आठवण पानसरे सांगतात. एकच चांगली गोष्ट होती. कोल्हारमध्ये सातवी पर्यंत शाळा होती. त्यावेळेपासूनच पानसरे राष्ट्रसेवा दलात जात होते. त्यामुळे त्यांची पत्की गुरुजींशी ओळख झाली. पत्की गुरुजी राष्ट्रसेवा दलाचे काम करायचे. वारणेच्या दोन्ही तीरांवरील प्रदेशात त्यांचा वावर होता. प्रतिसरकारच्या कार्यकर्त्यांना ते मदत करायचे. ७ वी पास झाल्यावर पानसरे राहुरीला आले आणि पत्की गुरुजींनी चालवलेल्या बोर्डिंगमध्ये राहून विद्यामंदिर शाळेत शिक्षण घेऊ लागले. पुन्हा एक अडसर! त्या शाळेतून मॅट्रिकला बसता येत नव्हते. म्हणून नगरला आले. सोसायटी हायस्कूलमध्ये ते पहिल्या वर्गात पास होऊन मॅट्रिक झाले. पुढे काय? कॉलेजात जाण्याची इच्छा होती. पण पैसा नव्हता. याचवेळी पत्की गुरुजींना काही घरगुती कारणामुळे कोल्हापूरला स्थलांतर करावे लागणार होते. पहिल्यापासूनच हुशार आणि धडपड्या असलेल्या मुलावर पत्की गुरुजींचे लक्ष होते. ते पानसर्‍यांना म्हणाले, ‘‘तू पण चल माझ्याबरोबर कोल्हापूरला. तिथे खूप बोर्डिंग आहेत. तिथे राहून तुला पुढे शिकता येईल.’’
कोल्हापुरात चांगले मार्क असूनही सायन्सला पानसर्‍यांना प्रवेश मिळाला नाही. म्हणून त्यांनी राजाराम कॉलेजमध्ये कलाशाखेला प्रवेश घेतला. यायला उशीर झाल्यामुळे त्यांना बोर्डिंगमध्ये मात्र प्रवेश मिळाला नाही. मग त्यांनी ‘बुकस्टॉल दि रिपब्लिक’ या कम्युनिस्टांनी चालवलेल्या पुस्तकांच्या दुकानात नोकरी मिळवली आणि ते तिथेच राहू लागले. जवळच्या कोटीतीर्थ तलावात स्नान कधी भोसले गुरुजींच्या घरी जेवण तर कधी मित्रांच्या घरी जेवण, पेपर वाटण्याचे काम. कधी कधी ते बिंदू चौकातल्या महात्मा फुले, आंबेडकर पुतळ्यांच्या पायाशी बसून अभ्यास करायचे आणि तिथेच झोपी जायचे. असे एक वर्ष काढल्यावर पानसरेंना ‘प्रिन्स शिवाजी फ्री मराठी बोर्डिंग हाऊस’मध्ये प्रवेश मिळाला. स्थैर्य आले मात्र संघर्ष संपला नाही. पैसेे मिळवण्यासाठी कोल्हापूर म्युनिसिपालिटीच्या ऑक्ट्राय खात्यात त्यांनी नोकरी मिळवली. पोरगा शिक्षणासाठी धडपड करतोय म्हणून ऑक्ट्राय सुपरिटेंडंटनी त्यांना कमी काम असलेली रात्रपाळीची ड्युटी दिली. रात्रपाळी आणि दिवसा कॉलेज असे करत त्यांनी बी. ए. ची पदवी मिळवली. महाविद्यालयात असल्यापासूनच ते विद्यार्थ्यांच्या प्रश्नांवर परखडपणे बोलत व त्यांच्यासाठी आवाज उठवत असत. विद्यार्थी संघटनेचेही काम करत असत. या कामाला मदतकारक ठरू शकेल म्हणून त्यांनी शाहू कॉलेजमध्ये एल. एल. बी.ला प्रवेश घेतला. आता त्यांना म्युनिसिपल शाळा नं. आठ मध्ये प्राथमिक शिक्षकाची नोकरी मिळाली होती. तिथेही त्यांनी आपल्या वेगळेपणाचा ठसा उमटवला. त्यावेळचे त्यांचे विद्यार्थी श्री. पी. जी. मेढे सांगतात, ‘उच्चशिक्षित असूनही लहान वर्गातल्या आम्हाला ते विषय सोपा करून शिकवत. त्यामुळे आमच्या मनी तो विषय बिंबवला जाई. त्यांनी त्यावेळी आमच्यावर टाकलेली छाप आमच्या भावी प्रगतीचा घट्ट पाया ठरून भावी वाटचालीस उपयुक्त ठरली.’ अभ्यासक्रमाव्यतिरिक्तच्या उपक्रमांमुळे ते विद्यार्थीप्रिय शिक्षक म्हणून नावाजले गेले. एल. एल. बी. झाल्यावर त्यांना बोर्डिंग सोडावे लागले. ते खोली घेऊन राहू लागले व वकील म्हणून कोर्टात प्रॅक्टिस करू लागले. पण तेथेही कामगार, कष्टकरी, गरीब अशीलांचीच प्रकरणे अधिक असत.
प्रिन्स शिवाजी फ्री मराठी बोर्डिंग हाऊस
या बोर्डिंगला पानसरेंच्या जीवनात फार महत्त्वाचे स्थान आहे. त्याबद्दल पानसरे म्हणतात, ‘‘माझं कोल्हापूरला येणं हा तिथल्या बोर्डिंगचा परिणाम आहे. कोल्हापूरला बोर्डिंगची जननी असं रास्तपणे म्हणण्यात येतं. तिथे जवळ जवळ प्रत्येक जातीची बोर्डिंग आहेत. ती शाहू महाराजांच्या काळापासून आहेत. बोर्डिंग अजूनही चांगली चालू आहेत. बोर्डिंगमधलं जीवन आनंददायी होतं. मित्र होते. मी इतरांपेक्षा वेगळा आहे हे त्यांना जाणवत होतं. पण जवळ जवळ सर्व मुलांना मी त्यांचा मित्र आहे, मी त्यांच्या बोर्डिंगमध्ये राहतो याचा अभिमान वाटत होता.’’ या बोर्डिंगमधून शेकडो गरीब विद्यार्थी शिकून मोठे झाले. नंतरच्या काळातही पानसरेंचा या बोर्डिंगच्या कामाशी सतत संपर्क राहिला. याच बोर्डिंगच्या मैदानावर भव्य मंडप उभारून अविस्मरणीय असा अमृत महोत्सवी सत्कार समारंभ पानसरेंच्या आप्तेष्टमित्रांनी साजरा केला!
जोडीदारीण
जीवनाला थोडे स्थैर्य आल्यावर लग्नाचा प्रस्ताव येऊ लागला, तेव्हा पानसरेंनी मुलगी शोधण्याचे काम चळवळीतल्या एका कार्यकर्तीवरच सोपवले. विजयाताई भोसलेंनी उमाला पाहिले ते तिच्या मामीच्या घरच्या एका कार्यक्रमात. मॅट्रिकच्या वर्गात शिकणारी, शांत सोज्ज्वळ उमा पानसरे वकिलांसाठी चांगली आहे, असे विजयाताईंना वाटल्यावर मुलगी पाहण्याचा अनौपचारिक कार्यक्रम झाला. लग्न ठरले. त्याबद्दल उमा सांगते, ‘‘पानसरेंचा पक्ष कोणता हे माहीत नव्हते, पण ते गरिबांसाठी, तळागाळातल्या माणसांसाठी काम करतात एवढंच त्यावेळी माहीत होतं. लग्नापूर्वी त्यांनी स्पष्ट सांगितलं होतं, ‘पोटभर जेवण मिळेल एवढं मी नक्कीच कमवेन. पण आंदोलने, मोर्चे, शिबिरं हे सारं मला करावंच लागेल.’ पुढे २६ एप्रिल १९६६ ला राजाराम टॉकीजमध्ये विवाह झाला तो शाहू वैदिक स्कूलमध्ये शिक्षण घेतलेल्या श्री. घाटगे यांच्या साक्षीने. हुंडा नावाचा प्रकार तर आमच्या विवाहात नव्हताच. विवाहानंतर दुसर्‍याच महिन्यात दिल्लीला महागाईविरोधी विराट मोर्चा होता. त्याला आम्ही गेलो. (हाच त्यांचा हनिमून!) तिथे चळवळीतल्या तारा रेड्डी, मंजू गांधी, शांता रानडे, मालिनी तळपुळे या कार्यकर्त्या आणि अरुणा असफअली, रेणू चक्रवर्ती, गीता मुखर्जी या नेत्यांशी ओळखी झाल्या. चळवळीची गाणी ऐकून भारावून गेले आणि ही चळवळ महत्त्वाची असल्याचे मलाही पटले. घरी ‘युगांतर’ यायचा तो वाचून मलाही हळूहळू चळवळ समजू लागली. वत्सलाताई पाटील, विमलाबाई बागल यांच्या बरोबरीने मीही चळवळीत सक्रिय झाले.’’ आजपर्यंत उमा त्यांना सर्वार्थाने साथ देत आहे. अलीकडे पानसर्‍यांची दृष्टी कमी होऊ लागल्यामुळे प्रवासात सतत त्यांच्याबरोबरच असते. त्यांना महत्त्वाचे लिखाण वाचून दाखवण्याचे काम न कंटाळता करत असते.
बुद्धिप्रामाण्य आणि पुरोगामी विचार यांच्याशी त्यांनी कधीही तडजोड केली नाही. उक्ती आणि कृतीत कधी अंंतर पडू दिले नाही. म्हणूनच त्या दोघांनी मुलींचे आंतरजातीय विवाह आनंदाने मान्य केले. पानसरेंच्या आईच्या मृत्यूनंतर कुठलेही धार्मिक विधी तर केले नाहीतच शिवाय प्रदूषण होऊ नये म्हणून नदीत रक्षा विसर्जन न करता शेतात पसरून दिली. आपल्या धकाधकीच्या जीवनातही आपले पालकत्व त्यांनी किती सुजाणपणाने निभावले याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे जावई सुनेसह पानसर्‍यांचे संपूर्ण कुटुंब डाव्या चळवळीत सक्रिय आहे, उच्च शिक्षित आहे आणि सुसंस्कारीही!
राजकीय जीवन
कम्युनिस्ट पक्षसंघटना आणि मार्क्सवादी विचार हा कॉ. पानसरेंच्या जीवनाचा गाभा आहे. कामगार संघटना आणि विविध जनसंघटना हा पक्षवाढीचा स्रोत आहे हे लक्षात घेऊन कॉ. पानसरे यांनी कोल्हापूर व परिसरात जवळ जवळ १७ कामगार संघटना उभ्या करून उत्तम प्रकारे चालवल्या आहेत. जनसंघटनांमध्ये किसान सभा व विद्यार्थी संघटना यावर त्यांचे जास्त लक्ष आहे. कामगार किसान विद्यार्थी संघटनांमधील चांगले कार्यकर्ते हेरून त्यांना मार्क्सवादाचे धडे देणे, त्यांचे संघटन कौशल्य वाढवून त्यांना डाव्या चळवळीतले सक्षम नेते बनवणे यासाठी पानसरेंची सतत धडपड चालू असते. विशेषतः विद्यार्थ्यांचा अभ्यासवर्ग, दरवर्षी १० दिवसांची होणारी विद्यार्थी-विद्यार्थिनींची कार्यशाळा यात ते फार बारकाईने लक्ष घालतात आणि विद्यार्थ्यांना आवडेल, पचेल, रुचेल असे त्यांचे स्वरूप ठेऊन ती कार्यशाळा लाभदायक करण्याचा त्यांचा सतत प्रयत्न असतो.
कॉ. पानसरे शाळेपासूनच राष्ट्रसेवा दलात जात होते. १९४२ च्या स्वातंत्र्य लढ्यात राष्टसेवादलाचा स्वयंसेवक म्हणून त्यांनी भाग घेतला. समाजवादी कार्यकर्त्यांच्या संपर्कामुळे ते काही काळ समाजवादी पक्षाचे काम करत होते. १९५२ साली कॉ. माधवराव गायकवाड, कॉ. बापूराव जगताप आदिंचा डावा समाजवादी पक्षाचा गट कम्युनिस्ट पक्षात आला. त्यांच्याबरोबरच कॉ. पानसरे पक्षात आले. आणि त्यानंतर त्यांनी मागे वळून पाहिलेच नाही. कॉ. माधवराव गायकवाड महाराष्ट्र राज्य कम्युनिस्ट पक्षाचे सरचिटणीस असताना कॉ. पानसरे पक्षाच्या कामाचा बराच भार उचलत होते. त्यानंतर ते पक्षाच्या महाराष्ट्र कौन्सिलचे नऊ वर्षे सरचिटणीस म्हणून कार्यरत होते. कम्युनिस्ट पक्षाच्या केंद्रीय कार्यकारिणीचे ते अनेक वर्षे सदस्य होते. वयाच्या ७५ व्या वर्षीही ते पक्षाच्या महाराष्ट्र राज्य सचिव मंडळाचे सन्माननीय सदस्य आहेत. ऑल इंडिया ट्रेड युनियन कॉंग्रेसच्या महाराष्ट्र शाखेचे ते अनेक वर्षे अध्यक्ष होते.
एक लढवय्या
नगरमध्ये मॅट्रिकच्या वर्गात असताना कॉ. पानसरेंचा अखिल भारतीय विद्यार्थी फेडरेशन बरोबर संपर्क सुरू झाला. महाविद्यालयात दाखल झाल्यापासून ते विद्यार्थी फेडरेशनचे काम हिरीरीने करू लागले. विद्यार्थ्यांच्या प्रश्नावर ते परखडपणे बोलत व त्यासाठी वरिष्ठांशी भांडणही करत. १९५५ साल उजाडले. गोवा मुक्ती संग्रामाला उधाण आले. सत्याग्रही तुकड्या गोव्यात जाऊ लागल्या. सालाझाराचे क्रूर सैनिक त्यांच्यावर थेट गोळीबारच करत. काही सत्याग्रही हुतात्मा झाले. १५ ऑगस्ट १९५५ रोजी कॉ. व्ही. डी. चितळे यांनी एक हजार सत्याग्रहींसह सत्याग्रहाची घोषणा केली. पानसरेंनी त्यात भाग घेण्याचे ठरवले. वृत्तपत्रात बातमी आली. वसतिगृहाचे प्रमुख कोल्हापूरचे निवृत्त न्यायाधीश श्री. व्ही. सी. चव्हाण यांनी पानसर्‍यांना बोलावून घेतले. ‘‘गोव्याला जाणार आहे असे कळले. परवानगी घेतली नाहीस.’’
‘‘नाही घेतली.’’ (पानसरे ताठ्यातच होते.)
‘‘आईवडिलांना विचारलंस?’’
‘‘नाही विचारले.’’
‘‘तुला जाता येणार नाही.’’ पानसरे गप्प!
‘‘लक्षात आलं ना तुझ्या?’’
‘‘मी जाणार आहे.’’ किरकिर नको म्हणून पानसर्‍यांनी सांगितले. त्यांनी परोपरीने पटवण्याचा प्रयत्न केला. त्यांचे म्हणणे आधी शिक्षण पूर्ण करावे, त्यानंतर काय करायचे ते करावे. तोवर जाऊ नये.
‘‘जो उद्या त्याग करीन म्हणतो, तो केव्हाच त्याग करत नाही.’’ पानसर्‍यांनी त्यांना ऐकवले. ते हसले आणि म्हणाले, ‘‘बरं जा. माझा मुलगाही असलंच काहीतरी करतोय. बघू या काय करताय.’’ तेव्हा पानसरे कॉलेजमध्ये शिकत होते. राजाराम कॉलेजच्या मुलांनी खूप मोठा सत्कार केला. स्टेशनवर पोचवायला गेले. एका हुतात्म्याच्या मृतदेहाजवळ उभ्या असलेल्या पानसर्‍यांचा फोटो छापून आला.
१९५६ साली ऑक्टोबरपासून संयुक्त महाराष्ट्र लढ्याला सुरुवात झाली. पानसरे संयुक्त महाराष्ट्र समितीच्या जिल्हा शाखेचे सेक्रेटरी होते. त्यावेळी ते फक्त २५-१० वर्षांचे होते. गांधी मैदानावर प्रचंड संयुक्त महाराष्ट्र आणि सीमा परिषद झाली. पानसर्‍यांनी कार्यकर्त्यांची उत्कृष्ट टीम तयार करून उत्तम नियोजन केल्याने परिषद अत्यंत चांगली झाली. सत्याग्रहात भाग घेऊन कारावासही भोगला.
कॉलेज संपवून वकिली करू लागल्यावर पारीख पुलावरच्या भाजीवाल्यांच्या लढ्यापासून ते केंद्र सरकारने केलेल्या भारत-अमेरिका अणुकरार विरोधी लढ्यापर्यंतच्या कोल्हापुरातल्या प्रत्येक लढ्यात कॉ. पानसरेंचा सहभाग होता. आणि अन्याय अत्याचारविरोधी, शोषणविरोधी श्रमिकांचा बुलंद आवाज म्हणजे कॉ. गोविंद पानसरे असेच समीकरण झाले होते. त्यातल्या काही वैशिष्ट्यपूर्ण लढ्यांचा आवर्जून उल्लेख करायला हवा.
गुंडगिरीविरोधी मोर्चा ही खास पानसरेंचीच कल्पना. कोल्हापुरात फार मोठ्या प्रमाणात गुंडगिरी सुरू होती. गोरगरीब हैराण आणि विचारवंत अस्वस्थ! गुंडगिरी विरुद्ध सभ्य माणसांनीच लढले पाहिजे. पण या सभ्य समाजाला रस्त्यावर उतरवणे किती अवघड! पण पानसरंनी ते केले. गुंडविरोधी घोषणा लिहिण्याची स्पर्धा तरुणांसाठी जाहीर केली. उत्तम घोषणा लिहिणार्‍यांना बक्षीस देण्याची योजना जाहीर केली. त्याला चांगला प्रतिसाद मिळाला. वातावरण बदलू लागले. ‘आम्ही गुंडगिरीचा निषेध करतो.’ ‘त्याविरुद्ध आम्ही उभे राहतो.’ अशा घोषणा देत मोर्चा निघाला. अनंत दीक्षितांसारखे संपादक त्यात सहभागी झाले.
विश्वशांती यज्ञविरोधी लढा
ज्या कोल्हापुरात शाहू महाराज कर्मकांडाविरुद्ध लढले, तिथेच हजारो किलो धान्य, मोठ्या प्रमाणावर तेलतुपासारखे खाद्यपदार्थ जाळून वरूण तीर्थावर होणार्‍या यज्ञाच्या विरोधात जनजागरण करण्यात आले. बिंदू चौकात मोठी जाहीर सभा घेण्यात आली. त्यात खुद्द छत्रपतींनी भाग घेतला. पुढे १० दिवस मिरजकर तिकटीजवळ धरणे धरले जाई. त्यावेळी ज्ञानविरोधी धरण्यात हजारो लोक सामील आणि यज्ञाच्या बाजूने थोडेसेच हिंदूत्ववादी असेच दृश्य असे. महाराष्ट्रातल्या प्रमुख नेत्यांनी धरणे आंदोलनाला भेट देऊन मार्गदर्शन केले. जिल्ह्यातले सर्व पुरोगामी या धरण्यात आले. अशा पाठिंबा देणार्‍या संघटनांची संख्या शंभरच्यावर होती. प्रा. एन. डी. पाटील आणि कॉ. पानसरे पूर्णवेळ मार्गदर्शन करत. जनतेनेच यज्ञावर बहिष्कार टाकला. यज्ञाचा बोजवारा उडाला. यज्ञासाठी भव्य मंडप उभारणार्‍या संयोजकांचे घातलेले प्रचंड भांडवलही वसूल झाले नाही आणि त्यांना गाशा गुंडाळून पळ काढावा लागला. कोल्हापूरचा पुरोगामी चेहरा टिकवून ठेवण्यात कॉ. पानसरेंचा मोठा वाटा होता.
जमीन बळकाव मोहीम
कॉ. नाना पाटील व कर्मवीर दादासाहेब गायकवाड यांच्या नेतृत्वाखाली सेलिंगपेक्षा अधिक असलेली जमीन ताब्यात घेण्याचा लढा झाला. त्यावेळी सहस्त्र भोजनफेम यशवंतराव मोहितेंच्या ४०० एकर जमिनीवर सत्याग्रह करून कॉ. पानसरे यांनी महाराष्ट्र गाजवला होता.
खासदार आमदारांना कोल्हापूर बंद
हे आंदोलन मोडून काढण्यासाठी यशवंतराव चव्हाणांचा दौरा मुद्दामच आयोजित करण्यात आला होता. कडेकोट पोलीस बंदोबस्त होता. तरीही पानसरेंच्या नेतृत्वाखाली एक जथा यशवंतरावांची गाडी अडवण्यासाठी निघाला. पोलिसांनी क्रूरपणे लाठीमार चालू केला. जथ्याचे पुढारी म्हणून पोलीस पानसरेंवर तुटून पडले. बर्‍याच लाठ्या पानसर्‍यांना बसल्या. ते पाहिल्यावर कॉ. पन्हाळकर धावत आले आणि त्यांनी आपल्या अंगावर लाठ्या झेलल्या.
शेतमजूर मोर्चा
कॉ. संतराम पाटील आणि कॉ. पानसरे यांनी शेतमजूर युनियनच्या वतीने त्यांच्या मागण्यांसाठी मोर्चा काढला होता. मोर्चावर पोलिसांनी लाठीमार केला. कॉ. संतराम पाटलांना लाठ्या बसत आहेत, हे पाहिल्यावर पानसरे त्यांच्या अंगावर पडले आणि आपल्या अंगावर लाठ्या झेलल्या. पोलिसांनी सर्वांना अटक करून पाच दिवस येरवड्याला पाठवले. कॉ. पानसर्‍यांनी तुरुंगात अभ्यास शिबीरच सुरू केले. सरकारच्या खर्चाने घेतलेले ते अभ्यास शिबीर झाले. त्यावेळी कॉ. पानसर्‍यांनी शिवाजी कोण होता यावर वर्ग घेतला. वर्ग संपल्यावर सर्व कार्यकर्त्यांनी सुचवले, की शिवाजी कोण होता? यावर पुस्तकच लिहावे पानसर्‍यांनी. त्याची आवश्यकता आहे. आणि त्यानंतर शिवाजी कोण होता? हे पुस्तक प्रसिद्ध झाले.
अशा अनेक लढ्यामधून पानसर्‍यांना अनेकवेळा कारावास भोगावा लागला. पानसरेंचे बरेचसे लढे यशस्वी झाले. पण काही अयशस्वीही झाले. मनासारखे झाले नाही की वाईट वाटायचे, चिडचिड व्हायची, पण ते कधी निराश नाही झाले! खचले नाहीत. त्यांचे एक वाक्य मला फार आवडते, ‘लढणार्‍यांचा कधीच पराभव होत नसतो.’
वक्ता, लेखक, प्रबोधक
पानसर्‍यांच्या या तीनही भूमिकांमध्ये मला एक समान सूत्र दिसते. सोपे लिहिणे-बोलणे, साधे लिहिणे-बोलणे आणि कठीण विषय सोपा करून मांडणे. याशिवाय विषयाच्या सर्व बाजू दाखवून देणे, आक्षेपाचे खंडन करणे आणि शंकांचे निरसन करणे. या सगळ्या प्रक्रियेतून मग श्रोता वाचक शिबिरार्थीपर्यंत तो विषय नीटपणे पोचतो. पानसरे जेव्हा भाषण करतात, तेव्हा श्रोत्यांनाच प्रश्न विचारतात. मग ते भाषण न राहता वक्ता-श्रोता यातील अंतर नाहीसे होऊन तो परस्पर संवाद बनतो. आणि प्रतिपादनाचा विषय श्रोत्यांच्या गळी उतरवणे खूप सोपे होऊन जाते. आपल्या भाषणात पानसरे जेव्हा एखादा नवा विचार किंवा नवा मुद्दा मांडतात, तेव्हा तो आक्रमकपणे मांडत नाहीत. तर ‘मला असं वाटतं, पहा तुम्हाला पटतंय का?’ असे म्हणून मांडणी करतात. त्यामुळे त्यावर वादंग न माजता समंजसपणे चर्चा होऊ शकते. पानसरेंचे भाषण म्हणजे एक अभ्यासवर्गच असतो. पण तो कंटाळवाणा नसतो, तर प्रसन्न, मनमोकळा असतो. अफाट व चौफेर वाचनामुळे ज्ञानाचा खजिना आणि एकपाठी बुद्धिमुळे माहितीचा समृद्ध साठा याची चुणूक त्यांच्या भाषणांमधून जाणवते.
कॉ. पानसरे यांनी लिहिलेल्या २१ पुस्तकांच्या यादीवर नजर टाकली, तर असे आढळून येईल, की त्यातल्या बहुतांश पुस्तिका या त्या त्या वेळी वादग्रस्त ठरलेल्या विषयावरच्या आहेत. सर्वसामान्य माणसांचे त्या त्या विषयांचे आकलन वाढावे, त्यांचे प्रबोधन व्हावे या हेतूनेच त्या लिहिल्या गेल्याचे जाणवते. ‘मुस्लिमांचे लाड’ या पुस्तिकेबद्दल हुसेन जमादार म्हणतात, ‘‘या छोट्याशा पुस्तिकेने मुस्लिम समाजाला मोठा विश्वास मिळवून दिला. हिंदू धर्मियांच्या वाढीचा सरासरी दर सतत वाढतो आहे व मुस्लिम धर्मियांच्या वाढीचा सरासरी दर सतत कमी होतो आहे ही मांडणी एका गैरमुस्लिमाने करणे ही गोष्ट मुस्लिम समाजाला आश्वासक वाटते.’’
‘‘पानसर्‍यांची प्रत्येक पुस्तिका लढणार्‍या कार्यकर्त्याला कधी ढालीसारखी तर कधी तलवारीसारखी उपयोगी पडते.’’ ही प्रतिक्रियाही वरील विधानाला पुष्टी देणारीच आहे. त्यांच्या शिवाजी कोण होता? या पुस्तिकेने तर मराठीतील पुस्तकांच्या खपाचा उच्चांक केव्हाच ओलांडला आहे. आजवर लाखाहून अधिक प्रती या पुस्तकाच्या खपल्या आहेत. अनेक भारतीय भाषांमध्ये याचा अनुवाद झाला आहे. इतर पुस्तिकांच्याही ३-३, ४-४ आवृत्या निघाल्या आहेत. त्यावरून त्यांची उपयुक्तता आणि लोकप्रियता सहज समजते.
उपक्रमशीलता
पक्षाचे काम, कामगार संघटनांचे काम, वकिली, शेकडो व्याख्यानांसाठी, अभ्यासवर्गांसाठी सतत प्रवास असे अत्यंत व्यस्त आयुष्य असूनही पानसरे सतत नवनवे उपक्रम सुरू करत असतात आणि नव्याजुन्या कार्यकर्त्यांच्या मदतीने यशस्वीपणे पार पाडत असतात. अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीच्या स्थापनेपासून पानसर्‍यांचा या कामाशी संबंध आहे. अं. नि. स. ची इतर ठिकाणी चालणारी प्रबोधन शिबिरे, बुवाबाजी विरोधी मोहिमा वगैरे कामे या समितीत चालूच असतात. पण जटा निर्मूलनाचा एक नवाच कार्यक्रम कोल्हापुरात करण्यात आला. जवळ जवळ ५० स्त्रियांच्या जटा कापून त्या स्त्रियांना त्या घाणेरड्या ओझ्यातून मुक्त करण्यात आले. स्त्रीलंपट तोडकर महाराजांच्या द्रोणागिरी मठावर पोलिसांकडून छापा टाकून दोन युवतींचे लैंगिक शोषण केल्याच्या आरोपावरून तोडकर, त्याचा व्यवस्थापक आणि एक महिला कर्मचारी यांना अटक करण्यात आली आणि त्यांची रवानगी न्यायालयीन कोठडीत करण्यात आली. सरकारकडून घेतलेल्या जागेचा गैरवापर, अफाट संपत्ती गैरमार्गाने मिळवणे वगैरे अनेक आरोप त्यांच्यावर ठेवण्यात आले आहेत. खटले चालू आहेत. २००० साली शंकराचार्यांनी चित्रलेखा या मासिकाला मुलाखत दिली होती. त्यात त्यांनी स्त्रीशूद्रांबद्दल अवमानकारक उद्गार काढले होते. त्या विरुद्ध पुरोगामी, परिवर्तनवादी संघटनांनी एकत्र येऊन समिती स्थापन केली. तिच्यावतीने कॉ. पानसरे यांच्या नेतृत्वाखाली काढलेल्या मोर्चात हजारो लोक सामील झाले होते. शंकराचार्यांच्या मठामधून घटनाविरोधी वर्चस्ववादी विचार सतत पेरले जातात. त्याचा तीव्र निषेध करण्यात आला. त्यावेळी ‘शंकराचार्यांची राखीव जागा’ या पुस्तिकेच्या १ हजार प्रती २ तासात खपल्या.
श्रमिक प्रतिष्ठान
कॉ. पानसरे यांनी अनेक कामगार संघटना चालवल्या आहेत. त्यांच्या आर्थिक मागण्या, इतर प्रश्नांसाठी संघर्ष चालू असतो. पण कवीवर्य नारायण सुर्वे म्हणतात त्याप्रमाणे ‘‘श्रमिकाला भाकरी प्यारी खरी| पण आणखी काही हवे आहे.’’ ते आणखी काही म्हणजे साहित्य, संगीत, कला-क्रिडा, प्रबोधन इत्यादी अंगांनी श्रमिक समाजाचा विकास करण्यासाठी ‘श्रमिक प्रतिष्ठान’ची स्थापना कॉ. पानसरे यांच्या प्रेरणेने करण्यात आली. सुरुवातीला देशात व महाराष्ट्रात घडणार्‍या घडामोडी, दरवर्षीचे देशाचे, महाराष्ट्राचे व कोल्हापूर महानगरपालिका यांचे अंदाजपत्रक यावर कोल्हापूरमधल्याच तज्ज्ञांची व्याख्याने केली जात. २००२ सालापासून दरवर्षी एक विषय घेऊन त्यावर सात-आठ तज्ज्ञांची व्याख्याने करायची आणि त्यांचे पुस्तक प्रकाशित करायचे असा उपक्रम गेले नऊ वर्षे चालू आहे. त्यातून तीनचारशे प्रगल्भ श्रोत्यांचा वर्ग तयार झाला आहे. दुसर्‍या व्याख्यानमालेच्या एक महिना आधी अविनाश पानसरेंचे दुःखद निधन झाले. तरीही व्याख्यानमाला होणारच असे पानसरेंनी सांगितले. आणि ही व्याख्यानमाला आता अवी पानसरे व्याख्यानमाला या नावाने ती चालवली जाते.
समाजवादी प्रबोधिनी
१९७७ साली कॉ. शांताराम गरुड यांच्या पुढाकाराने या संस्थेची स्थापना झाली. कॉ. पानसरे संस्थापक सदस्यांपैकी एक आहेत. या संस्थेच्या वतीने ‘प्रबोधन प्रकाशन ज्योती’ या मासिकासाठी लेखन, पुस्तक प्रकाशन व व्याख्याने, प्रबोधन शिबिरे इत्यादी उपक्रमांमध्ये पानसरेंचा फार मोठा सहभाग आहे. शिवाजी कोण होता? राजर्षी शाहू वसा आणि वारसा, अजून न स्वीकारलेला मंडल आयोग, मुस्लिमांचे लाड, मंडल आयोग या पुस्तिका समाजवादी प्रबोधनासाठीच पानसर्‍यांनी लिहिल्या.
कॉ. अण्णाभाऊ साठे साहित्य संमेलन
हा एक वेगळा उपक्रम. कॉ. अण्णाभाऊंचे व्यक्तिमत्त्व बहुआयामी आहे. पण काहींनी फक्त साहित्यिक म्हणून, काहींनी फक्त शाहीर म्हणून अण्णाभाऊंची ओळख रुजवण्याचा प्रयत्न चालवलेला आहे. त्यांची कम्युनिस्ट म्हणून ओळख तर पुसूनच टाकण्याचा प्रयत्न सुरू असतो. हे बदलायला हवे, कॉ. अण्णाभाऊंच्या व्यक्तिमत्त्वातील कम्युनिस्ट कार्यकर्ता, लेखक, कवी, शाहीर, प्रचारक इत्यादी विविध अंगांनी त्यांची ओळख करून घेऊन त्यांची एकसंध समर्थ प्रतिमा जनमानसात रुजावी, त्यांच्या साहित्यातील कथा, कादंबरी, पोवाडे, गीते, कविता इत्यादी प्रकारांची नीट समीक्षा केली जावी अशी या संमेलनाकडून कॉ. पानसरेंची अपेक्षा आहे. कोल्हापूर, नगर येथे अशी दोन संमेलने झाली. अशी किमान १० तरी संमेलने व्हावीत अशी पानसरेंची इच्छा आहे.
आंतरधर्मीय आंतरजातीय विवाह सहायता केंद्र
असे विवाह करू इच्छिणार्‍या तरुण-तरुणींसमोर अनेक समस्या असतात. अशावेळी त्यांना मुख्यतः मानसिक आधाराची फार गरज असते. ते काम हे केंद्र करते. आणि त्यांचे इतर प्रश्न सोडवायला मदत करते. त्यातल्या कायदेशीर बाजूची सर्व जबाबदारी पानसेंची असे. पण आता कार्यकर्ते तयार झाले आहेत आणि हे केंद्र सक्षम झाले आहे.
कॉ. गोविंद पानसरे अमृत महोत्सव समितीची प्रकाशने
महाराष्ट्रातच नव्हे, भारतातही एकमेवाद्वितिया ठरावा असा हा उपक्रम आहे. कॉ. पानसरे या आपल्या लाडक्या नेत्याचा अमृत महोत्सव मोठ्या थाटामाटाने करावा अशी त्यांच्या चाहत्यांची इच्छा होती. पण पानसरेंनी त्याला साफ नकार दिला. परंतु पक्षाच्या- लोकांच्या आग्रहाखातर ते सत्कारास तयार झाले ते एका अटीवर. कम्युनिस्ट नेते कार्यकर्ते यांची १०० चरित्रे पसिद्ध झाल्यावरच मी सत्कार करायला मान्यता देईन. त्याप्रमाणे महाराष्ट्रात ठिकठिकाणी कार्यकर्ते कामाला लागले आणि आनंदाची गोष्ट अशी, की आज जवळ जवळ ५० हून अधिक मौलिक पुस्तकांचे प्रकाशन झाले आहे. त्यात कॉ. श्रीपाद अमृत डांगे, कॉ. गंगाधर अधिकारी, कॉ. गंगाधर चिटणीस, कॉ. एस. व्ही. देशपांडे, विदर्भातील नेते कॉ. सुदाम देशमुख, मराठवाड्यातील कॉ. व्ही. डी. देशपांडे, कॉ. चंद्रगुप्त व करुण चौधरी, कॉ. अनंत नागापूरकर यांची चरित्रे प्रसिद्ध झाली आहेत. ‘मंझील अजून दूरच आहे’ या ग्रंथातून गिरणी कामगारांच्या चळवळीचा इतिहास उलगडत गेला आहे. ‘हैद्राबादचा मुक्ती संग्राम’ या पुस्तकातून मराठवाड्याच्या मुक्ततेचा इतिहास पुढे आला आहे. जागतिकीकरणाचे अरिष्ट, कोरडवाहू शेती यासारखे दोन अभ्यासपूर्ण संपादित ग्रंथही प्रकाशित झाले आहेत. सर्वात महत्त्वाचा ग्रंथ म्हणजे कॉ. गोविंद पानसरे यांच्या बहुआयामी व्यक्तिमत्त्वाचे दर्शन घडवणारा कॉ. गोविंद पानसरे गौरव गंथ! असा बहुमोल वाङ्मयीन खजिना या प्रकाशनांमधून वाचकांना उपलब्ध झाला आहे. एक प्रकारे कम्युनिस्ट पक्षाच्या आणि परिवर्तनवादी चळवळीच्या इतिहासाची सामुग्रीच या सर्व ग्रंथांमधून जमा झाली आहे. याबद्दल कम्युनिस्ट पक्ष व परिवर्तनवादी चळवळीतील कार्यकर्ते कॉ. पानसरे यांचे ऋणी राहतील.
आघात
कॉ. पानसरेंचा मुलगा अविनाश विद्यार्थी असल्यापासूनच ऑल इंडिया स्टुडंट्स फेडरेशनचे काम मोठ्या हिरीरीने करत होता. कम्युनिस्ट पक्षाच्या सर्व चळवळींमध्येही त्याचा सक्रिय सहभाग असे. एल. एल. बी. झाल्यावर तर तो कॉ. पानसरेंच्या बरोबरीने सर्वच आघाड्यांवर अत्यंत जोमाने काम करत होता. त्यामुळे या सर्व कामांची जबाबदारी अवीवर सोपवून इतर कामात लक्ष घालण्याचा विचार कॉ. पानसरे करत होते. अशावेळी केवळ ३५ वर्षांचा अविनाश हृदयविकाराच्या झटक्याने या जगातून निघून गेला. कॉ. पानसरे यांच्या कुटुंबावर तर आकाशच कोसळले. अंत्ययात्रा निघाली. हजारो माणसे त्यात सामील झाली होती.
अंत्ययात्रा बिंदू चौकातल्या कम्युनिस्ट पक्षाच्या ऑफिसपाशी पोचल्यावर तर जमावाला अश्रू आवरणे कठीण झाले. अवीचा वावर सतत तिथे असायचा. अशावेळी कॉ. पानसरे माइक हातात घेऊन जीपवर चढले. संभ्रमित जमाव साश्रू नयनाने पानसरेंकडे पाहत होता, आता काय होणार? दुःखावेगामुळे पानसरे बोलू तरी शकतील का? तोच कणखर आवाजातली घोषणा कानावर आली, ‘‘कॉम्रेड अवी का अधूरा काम कौन पुरा करेगा?’’ जमाव शहारला आणि हजारो कंठातून उत्स्फूर्तपणे घोषणा आली, ‘‘हम करेंगे, हम करेंगे!’’
खरंच, कॉ. पानसरे! तुम्ही फार फार मोठे आहात!
-----
शांता रानडे
४०/७, मनोहर अपार्टमेंट,
भोंडे कॉलनी, एरंडवणा,
पुणे - ४११००४
दूरभाष ०२०- ६५००९५९४