Friday, July 6, 2018

सर रामकृष्ण गोपाळ भांडारकर- समाजसुधारक आणि प्राच्य विद्येचे महान पंडीत


सर रामकृष्ण भांडारकरांचा जन्म मालवणला 6 जुलै 1837 ला झाला.
1862 साली मुंबई विद्यापीठातून पहिली तुकडी पदवीधर झाली. त्यात न्या.रानडे आणि रा.गो. भांडारकर होते.
त्यांनी जर्मनीमधील गोटीन्जेन विद्यापीठातून 1885 ला पीएच.डी. पदवी प्राप्त केली.

मुंबईच्या एल्फिन्स्टन आणि पुण्याच्या डेक्कन महाविद्यालयात ते प्राध्यापक होते. ते मुंबई विद्यापीठाचे कुलगुरू होते.
ते महिला शिक्षण, विधवांचे पुनर्विवाह, जातीनिर्मुलन यांचे पुरस्कर्ते होते.
त्यांनी 1917 साली मुंबईतील समता परिषदेत आंतरजातीय विवाहांचा पुरस्कार केला होता.
ते पुण्याच्या हुजुरपागा शाळेचे संस्थापक होत.

ब्रिटीश सरकारने शिक्षणतज्ञ म्हणून त्यांची 1903 साली ब्रिटीश भारताच्या कौन्सिलवर निेयुक्ती केली होती. त्यांच्यासोबत गो.कृ.गोखले यांचीही नियुक्ती झालेली होती.
ते परम हंस सभा आणि प्रार्थना समाजाचे क्रियाशील पदाधिकारी होते. केशवचंद्र सेन, न्या.रानडे, महर्षि कर्वे, महर्षि वि.रा.शिंदे यांच्यासमवेत ते समाज सुधारणा चळवळीत आयुष्यभर क्रियाशील राहिले. परम हंस सभेचे अध्यक्ष आणि भांडारकरांचे निकटवर्ती रामचंद्र बाळकृष्ण राणे यांना महात्मा फुले यांनी आपला शिवाजी राजांचा पोवाडा अर्पण केलेला होता.
संत तुकाराम यांना ते आपला आदर्श मानत.

दख्खनचे इतिहासकार व संत साहित्याचे गाढे अभ्यासक म्हणून त्यांनी केलेले योगदान बहुमुल्य ठरलेले आहे. 1917 साली ब्रिटीश सरकारने त्यांना सर हा किताब बहाल केला.
ते प्राच्य विद्येचे जागतिक किर्तीचे महान पंडीत होते. त्यांच्या 80 व्या वाढदिवशी 1917 मध्ये त्यांच्या विद्यार्थी आणि चाहते यांनी पुण्यात भांडारकर प्राच्य विद्या संशोधन संस्थेची स्थापना केली.

या संस्थेत पाली, संस्कृत, अरेबिक, अवेस्ता, प्राकृत आदी भाषांमधील 30 हजार प्राचीन हस्तलिखिते आहेत. या संस्थेने प्रसिद्ध केलेले छत्रपती संभाजी राजे लिखित बुधभूषण,[1927] भारत रत्न पां.वा. काणे यांचा धर्मशास्त्राचा इतिहास, [1964] आणि पाच पिढ्यांनी 55 वर्षे मौलिक संशोधन करून प्रकाशित केलेली 19 खंडातील महाभारताची चिकित्सक आवृत्ती जगप्रसिद्ध आहेत.

महात्मा गांधी आणि डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांनी या संस्थेला अनेकदा भेटी देऊन संस्थेच्या संशोधनपर कार्याचा जाहीरपणे गौरव केलेला आहे.

डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांनी आपल्या मूकनायक आणि बहिष्कृत भारत मध्ये सर रामकृष्ण गोपाळ भांडारकर यांचा संत तुकाराम, संत कबीर, महात्मा फुले यांच्या मालिकेतील महान संत असा तीन वेळा गौरव केलेला आहे. डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांनी भांडारकर संस्थेत अनेक भाषणे दिलेली आहेत.
या संस्थेच्या नियामक मंडळावर महान पंडीत डॉ. आ.ह.साळुंखे, डॉ. रावसाहेब कसबे, डॉ. सदानंद मोरे आदींनी अनेक वर्षे काम केलेले आहे.
-प्रा.हरी नरके
...........................

Tuesday, July 3, 2018

मीटर नेहमी चालू राहायला पाहिजे

किडन्या काढण्यासाठी लहान मुलं पळवणारी टोळी गावात आल्याची अफवा पसरली. धुळे जिल्ह्यातील साक्री तालुक्यातील राईनपाडा ग्रामस्थांनी पाच जणांना ठार केलं. सोलापूर जिल्ह्यातील मंगळवेढ्याचे हे लोक ज्योतिष सांगून गावोगाव भटकत जगत होते. जगाचं भविष्य सांगणारांना आपलं स्वत:चं मात्र भविष्य काही कळलं नसणार! अन्यथा असा अकाली आणि भीषण हिंसक मृत्य़ू वाट्याला न येता. गावकर्‍यांमध्ये एव्हढं क्रौर्य कुठून येतं? हा शुद्ध रानटीपणाय. माणसं मारण्याचा, कायदा हातात घेण्याचा अधिकार कोणालाही नाही.

आता चार दिवस सहानुभुतीचा धुरळा ऊठेल. त्यांचे नेते प्रकाशझोताने आणखी मोठे होतील. लाचार भटके मात्र भिक मागत पुन्हा येरे माझ्या मागल्या करीत भटकतच राहतील.

हे भटक्या जमातींचे लोक आपापल्या परिसरातील शेतांमध्ये किंवा जवळपासच्या कारखाण्यांमध्ये मजुरी का करीत नाहीत? असे गावोगावी भटकत जगण्यात नेमके काय सुख असते?

भटक्यांचे राष्ट्रीय नेते गेली 50 वर्षे नेमकी कसली चळवळ करताहेत? ते त्यांना व्यवसाय परिवर्तन करायला का शिकवित नाहीत? सन्मानाने जगायला का सांगत नाहीत? लाचारी, व्यसनं सोडायचा संस्कार का करीत नाहीत? त्यांचं कायमचं पुनर्वसन का करीत नाहीत?

मुंबईतल्या प्रत्येक मंदिरासमोर, फोर्टमधल्या हरेक फूटपाथवर अनेक बायका गाई घेऊन बसलेल्या असतात. त्यांच्याकडे हिरवा चारा असतो. कणकेचे लाडू असतात. भाविक ते विकत घेतात आणि श्रद्धेने गाईला खाऊ घालतात. चाराही त्याच बाईचा, गायही तिचीच आणि तरीही भाविक खिशातले पैसे खर्चून त्या गाईला खाऊ घालण्यासाठी आतुर असतात हे काय गौडबंगाल असते?

मुंबईच्या चेंबूरजवळ असलेल्या पांजरापोळ भागात दोनेक हजार झोपड्यांमध्ये डवरी गोसावी राहतात. या बायका भल्या पहाटे ऊठतात, तबेल्यात जातात, दूध काढलेली गाय भाड्याने घेतात. हिरवा चारा आधल्या दिवशीच विकत घेतलेला असतो. या बायका या भाडोत्री गाया घेऊन आपापल्या वतनात जातात. यांच्या बसण्याच्या ह्या जागा वर्षानुवर्षे ठरलेल्या असतात. फिक्स असतात. त्याचंही भाडं स्थानिक दादांना द्यावं लागतं.

मंदिरात दर्शनाला येणारे भाविक खिशातले पैसे खर्चून चारा किंवा लाडू विकत घेतात, गाईला खायला घालतात, नमस्कार करतात. त्यातून पापांपासून त्यांना मुक्ती मिळते. लाभणार्‍या पुण्यातून परत नवी पापं करायला ते नव्या दमानं कामाला लागतात. पुण्यं कमावण्याचा शॉर्टकट मार्ग.

सगळेच पापी असतात असंही नाही. अनेक भाबडे असतात. देवभोळे गोभक्त असतात.

दिवसभराचा बिजनेस झाला की ती बाई तबेल्यात गाय नेऊन जमा करते. गवळ्याला गायीमागे दरडोयी 200 ते 300 रूपये भाडं देते. गवळ्याचा चार्‍याचा खर्च वाचतो. गाय सांभाळायचीही कटकट वाचते. बसल्या जागी गायीमागे 200 ते 300 रुपये त्याला मिळतात. दुधाचा पैसा मिळतो तो वेगळाच.

त्या बाईला 100 पासून 500 पर्यंत कमाई उरते. या बहुतेक सगळ्या बायका नाथपंथी डवरी गोसावी समाजातल्या असतात. त्या दिवसरात्र गोभक्ती करतात तेव्हा संध्याकाळी त्यांची चूल पेटते.

त्यांचे नवरे काय करतात?

बहुसंख्य नवरे दिवसभर हातभट्टीची मारून टूण्ण झालेले असतात. बायको घरी आली की तिला मारझोड करून तिने कमावलेले अर्धे पैसे हिसकावून घेतात, पुन्हा हातभट्टीवर नाहीतर देशी दारूच्या दुकानावर जातात नी दारू ढोसतात. राष्ट्रीय कार्यक्रम. शॉर्टकटनं, मेहनत न करता जगण्याचा परंपरागत मार्ग.

बापानं दररोजची आईला दारू पिऊन केलेली ही मारहाण बघून मुलगेही यात पटाईत होतात. शाळेत जा, शिका, अभ्यास करा, या भानगडीपेक्षा शॉर्टकटने पैसे कमावण्याच्या धंद्यातले तेही "तज्ञ" बनतात. एक्स्पर्ट बनतात. येरे माझ्या मागल्या--- अशा रितीने आपली उज्वल परंपरा अबाधित ठेवतात.

मध्यंतरी मुंबई मनपाने या बायकांना गाया घेऊन बसायला बंदी केली. चुली पेटेनाशा झाल्या. बायका पोरं उपाशी मरू लागले.

काही तळमळीच्या कार्यकर्त्यांनी ही बाब आमच्या निदर्शनाला आणली. काही विवेकी संपादक मित्रांनी यावर लेख लिहिले. ओळखीतनं वाहिन्यांनी बातम्या दिल्या. आवाज उठवला.
मी एका ओळखीच्या मंत्री महोदयांना लक्ष घालण्याची विनंती केली. त्यांनी मनपा आयुक्तांना पत्र लिहिले, फोन केला.
बंदी उठली. प्रश्न सुटला.

भटक्यांचे एक राष्ट्रीय नेते माझ्यावर नाराज झाले. म्हणाले, " एक मोठे वकील होते. त्यांचा मुलगाही वकील झाला. त्याने 20-25 वर्षे प्रलंबित असलेली केस जिंकली. कौतुकानं बातमी पित्याला सांगितली. पिताश्री म्हणाले, "तू मुर्ख आहेस. अरे तुझं सगळं शिक्षण मी याच तर केसच्या फिमधून केलं होतं. तुझ्या मुलाचं शिक्षण कसं होणार?"

कथेचा अर्थ मला समजला नाही.

राष्ट्रीय नेते म्हणाले, "गेली 50 वर्षे मी भटक्यांचा राष्ट्रीय नेता कशामुळे आहे? माझ्या पुढच्या पिढीचीही मौजमजा कोणाच्या पैशावर चालूय? आम्ही काहीही कामधंदा न करता राजेशाहीत जगायचं असेल तर या वंचितांना असंच ठेवलं पाहिजे. त्यांचे प्रश्न चुटकीसरशी सुटले तर आम्ही मेलोच. माझ्या अनेक पिढ्यांची रोजगार हमी योजना संपवायला निघालायस काय? प्रश्न कायम राहिले तरच आमचे नेतृत्व टिकणार ना? तरच आम्ही लेख लिहिणार. वाहिन्यांवर पोपटपंची करणार. तरच आम्हाला पुरस्कारबिरस्कार मिळणार. आम्ही मेनबत्ती मोर्चे काढणार. मृतांच्या नातेवाईकांना भरपाई मिळवून देण्याच्या बहाण्याने आमचीही व्यवस्था भागवणार! मीटर नेहमी चालू राहायला पाहिजे. टाकी कायम फुल राहिली पाहिजे."

नेते दर वर्षा दोन वर्षाला मेळावे, परिषदा, शिबिरं घेतात. त्यासाठी दरडोई पट्टी [ वर्गणी ] जमा करतात. डोळ्यातून हुकमी आसवं काढतात. भाषणातून तळमळीची गाणी गातात. गयावया करतात. बातम्या, लेखमाला छापून येतात. पुरस्कार नेत्यांचे घर चालत येतात. बाय द वे हे राष्ट्रीय नेते डवरी गोसावी नाहीत बरं का! जागृतीच्य नावावर अंधार पेरण्याचा यांचा पिढीजात धंदा आहे. आतातर त्यांची पुढची पिढीही यात वाकबगार झालीय.

उपेक्षित, वंचितांच्या समस्या कायम आहेत म्हणून तर हे नेते मजेत जगताहेत. नी वंचित असे कुत्र्याच्या मौतीनं मरताहेत.

ते यांना गावोगाव फिरण्याऎवजी शिकण्याचा, भिक न मागता स्वाभिमानानं जगण्याचा, दारू सोडण्याचा, बायकांना मारहाण न करण्याचा, छोट्यामोठ्या चोर्‍यामार्‍या न करण्याचा, लाचारीनं न जगण्याचा, व्यवसाय परिवर्तनाचा मार्ग का सांगत नाहीत?

आयतं खाण्यात, लाचारीनं जगण्यात जी मजा आहे ती कष्टात कशी असणार भाऊ? कष्ट, मेहनत, घाम गाळणं हे तर मुर्खांचे उद्योग.
मेहनत न करता जगण्याचा, शॉर्टकटनं पैसे कमावन्याचा हा परंपरागत मार्गच महत्वाचा.

बदल घडतच नाही असं मात्र नाही. पण त्याचा वेग अतिमंद आहे. या गतीनं आणखी शेदीडशे वर्षं हे लोक असेच भटकत राहणार. लाचारीनं मरण जगत राहणार.

राष्ट्रीय नेत्यांच्या वीसेक पिढ्या सराईतपणे खोटं बोलून, नक्राश्रू ढाळीत त्यांना आणि संवेदनशील मध्यमवर्गीयांना लुटत राहणार. अशा घटना तर नेत्यांसाठी महापर्वच!
-प्रा. हरी नरके

Monday, July 2, 2018

संमेलनाध्यक्षपद-निवड की निवडणूक?

अ. भा. मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षपद हे एक सन्मानाचे पद आहे. या पदासाठी प्रतिभावंताला निवडायचे की लोकप्रिय साहित्यिकाला असा पेच गेली 40 वर्षे आपण पाहिला. मंचावर राजकारणी हवेत की नकोत असा एक लुटुपुटूचा वाद दरवर्षी खेळला जायचा. एका जाणत्या राजकीय नेत्याने आजवर उद्घाटकपदाचा सन्मान इतक्यांदा मिळवलाय की संमेलनाची शताब्दी होताना उद्घाटकपदाची त्यांचीही सेंच्युरी झाली पायजेलाय!

पुणे, मुंबई, नागपूर आणि औरंगाबादच्या मूळच्या चार जुन्या साहित्य संस्था  आणि इतर काही समाविष्ठ संस्था व स्वागत समिती यांच्या हजारेक मतदारांमधून सर्वाधिक मतं कशी मिळवायची याचं तंत्र तयार केलं गेलं. अनेक वर्षे निजामशाहीत राहिल्यानं विकासाचा फार मोठा बॅकलॉग असलेल्या मराठवाडा पॅटर्ननं यात यश मिळवायला सुरूवात केली. ही मुसंडी इतकी मोठी आणि सातत्यपुर्ण होती की कौतुकरावांचा गंडा बांधल्याशिवाय संमेलनाध्यक्ष होताच येत नाही असं बोललं जाऊ लागलं.

नागपुरकर श्रीपाद भालचंद्र जोशी महामंडळाचे अध्यक्ष झाले आणि निवडणुक नको सन्मानाने निवड करावी याचं पारडं जड झालं. निर्णय झाला. महामंडळाचे नी श्री.भा.जोशींचे अभिनंदन.

निवड की निवडणुक या दोन्ही बाजूंची काही तगडी भुमिका आहे. आता त्यावर फड रंगू लागले.
गंमत म्हणजे हिरीरिने निवडणुक लढवून, जिंकून अध्यक्ष झाल्यावर बहुतेकांनी निवडच करायला हवी असे सूर लावले.

निवडणुकीला आपण उभं राहणार नाही अशी तात्विक भुमिका असल्यानं ज्ञानपीठ विजेते विंदा करंदीकर, विजय तेंडूलकर, मालती बेडेकर, जी.ए.कुलकर्णी, मंगेश पाडगावकर, रा.चिं. ढेरे असे अनेक दिग्गज योग्यता असूनही अध्यक्ष होऊ शकले नाहीत. निवडणुकीच्या तंत्राचं गणित न जमल्यानं बा.भ.बोरकर, इंदिरा संत, ह.मो.मराठे, भारत सासणे, प्रभा गणोरकरांना पराभव पत्करावा लागला. दया पवार, शिवाजी सावंत निवडणुकीची धावपळ चालू असतानाच गेले.

अरूण कोलटकर, बाबूराव बागूल, दि.पु.चित्रे, नामदेव ढसाळ निवडणुकीच्या भानगडीत पडलेच नाहीत. तर भालचंद्र नेमाडे, रंगनाथ पठारे, शहाणे यांचा आजही निवडणुकीला किंवा संमेलनाच्या जत्रेलाच विरोध आहे.

लोकशाही हवी तर मग ती सर्वच क्षेत्रात हवी, साहित्य संमेलनाला उभं राहण्यात कसला आलाय अपमान? असं काही विचारतात तर काही म्हणतात संमेलनाध्यक्षपद काय झेड.पी. अध्यक्षपद आहे काय निवडणुकीला उभं राह्यला?

मतदार यादीवर नजर टाकली तर त्यात थोडेफार साहित्यिकही असायचे.
कार्यकर्तेही असायचे. हौशी लोकही असायचे.

संमेलनाचा राजकीय डोलारा सांभाळायला राजकीय क्षेत्रातले स्वागताध्यक्ष असतात. त्यांच्यासोबत टिकायचे तर कार्यकर्ते नी हौशी लोकही नकोत?

चिपळूणला श्री सुनिल तटकरे स्वागताध्यक्ष होते. राजकारणी स्टेजवर हवेत की नकोत अशी चर्चा चालू होती, ते अगदी उत्स्फुर्तपणे म्हणाले, " आता संमेलनाला साहित्यिकांनीही यावं ना!
आमची काय हरकत नाय!"

ऎतिहासिक आणि मार्मिक उद्गार!!!

दरम्यान विद्रोहीवाल्यांच्या एकाच्या आठ दहा चुली झाल्या. मुदलात त्यातल्या किती जणांचा साहित्याशी संबंध आहे?

आजकालच्या निवडणुकांमध्ये कौन बनेगा विजेता या खेळात सरशी कोणाची व्हायची? सांस्कृतिक वर्चस्व कोणाचे यावरून संघर्ष कसा रंगायचा? कोट्यावधी रूपये संमेलानावर कोण खर्च करू शकतो? गेल्या चाळीस वर्षात परिसंवादाचे विषय, वक्ते, कवी फारसे का बदलले गेले नाहीत?

निवडीच्या नव्या काळातही प्रा. गणेश देवी, रत्नाकर मतकरी, महेश एलकुंचवार, प्रा. रावसाहेब कसबे, प्रा. आ.ह.साळुंखे, प्रा. श्याम मनोहर, किरण नगरकर, ना.धों. महानोर, अरूणा ढेरे, अनिल अवचट, सानिया, आशा बगे अशांना हा सन्मान मिळेल का?  नेमाडे, पठारे, शहाणे यांना संमेलनाच्या मांडवात आणण्यात महामंडळ नी आयोजक यशस्वी होतील का?
बघूयात. नव्या पद्धतीला थोडा वेळ देऊयात.

गेल्या 141 वर्षात झालेल्या 91 साहित्य संमेलनांमध्ये आजवर निवड अथवा निवडणुकीद्वारे माझ्या मते 21 प्रतिभावंतांना हा सन्मान मिळालेला आहे. म.गो.रानडे, चिं.वि.वैद्य, ह.ना.आपटे, श्री.व्यं.केतकर, वि.दा.सावरकर, वि.स.खांडेकर, प्र.के.अत्रे, वि.द.घाटे, लक्ष्मणशास्त्री जोशी, वि.वा.शिरवाडकर, वि.भि.कोलते, पु.ल.देशपांडे, दुर्गा भागवत, गं.बा.सरदार, गंगाधर गाडगीळ, व्यंकटेश माडगूळकर, विश्राम बेडेकर, नारायण सुर्वे, य.दि.फडके, अरूण साधू, सदानंद मोरे. त्यांची निवड काळाच्या आणि गुणवत्तेच्या निकषावर महत्वपुर्ण ठरलेली आहे. [ या नावांमध्ये आजवर झालेल्या अध्यक्षांमधील आणखी दहाएक नावांचा समावेश व्हायला हवा]   [ याचा अर्थ उरलेले 60 अध्यक्ष महत्वाचे नव्हते असे मात्र नव्हे. व्यक्तीपरत्वे ही यादी बदलू शकते. यात व्यक्तीगत आवडनिवड आणि आकलन यामुळे फरक होऊ शकतो. ]


-प्रा.हरी नरके

डॅाक्टरांची पहिली भेट

लहानपणी मला इंजेक्शनची फार भिती वाटायची. आमच्या घरी तिला सुई टोचणे असं म्हणायचे. मी शाळेत जाण्यापुर्वी सायकल शिकलो होतो. त्याकाळात सायकल दुकानातून सायकल 1 तास भाड्यानं घ्यायला 10 पैसे भाडं असायचं.
सायकल शिकताना अर्थातच रितीप्रमाणे भरपूर वेळा पडलो होतो. जखमा झाल्या होत्या. काहीतर खूप खोलवरच्या होत्या. त्याजागी कायमचे व्रण तयार झाले होते. पण वेगात सायकल चालवायला मला आवडायचं.

मी ज्या स्मशानात साफसफाईचं काम करायचो त्याच्या शेजारी एक पोल्ट्रीफार्म होता.

त्यांना संध्याकाळी काही कामगार हवे होते. शाळेतून आल्यावर मी तिकडे कामाला लागलो. संध्याकाळी 6 ते रात्रौ 10 माझी ड्युटी असायची. कोंबड्यांना खाद्य,पाणी देणं, अंडी जमा करणं, कोंबड्याची घाण काढणं, ही कामं करायचो.
त्याच्या बदल्यात महिना आठ रूपये नी आठवड्याला 2 अंडी मिळायची.
महिन्यातून एकदा कोंबडीही दिली जायची. शिवाय किरकोळ आजारानं मेलेली कोंबडी फेकून देण्याऎवजी आम्ही खात असू.

पोल्ट्रीफार्मवर केंद्राच्या सुरक्षेसाठी काही कुत्री पाळलेली होती. त्यांच्यासाठी घोरपडीहून बडेका गोस्त आणावे लागे. जोशीसर ते शिजवून कुत्र्यांना खायला घालत. कधीकधी आपणही ते खातो असं ते आम्हाला सांगत. चवीला कोंबडीपेक्षा मस्त लागतं असं ते म्हणत.
आमच्या घरी बोलाई असल्यानं तसलं मटण आम्हाला चालत नसे.

वरच्या घोरपडीवरून बडेका गोस्त आणण्याची जबाबदारी माझी असे.
घोरपडीला रेल्वेची दोन फाटकं होती. एक वरचं आणि एक खालचं. बर्‍याचदा ती फाटकं रेल्वे किंवा मालगाडी आल्यानं बंद केली जायची. मग तुंबळ ट्रॅफिक जमायचं. तितक्यात एखादा मदारी, गारूडी, "जमुरे बजाव ताली" म्हणून आपल्या पोतडीतून साप बाहेर काढायचा आणि त्याचे खेळ करायचा. मी खेळ बघत थांबायचो. मजा यायची.

एकदा त्यानं घोषणा केली की आता तो मुंगुस आणि साप यांची लढाई लावणार आहे. मुंगुस नागाला कसा मारून टाकतो ते तो दाखवणार आहे. मला जाम उत्सुकता वाटली.

त्यानं थोडा टाइमपास केला आणि अचानक घोषणा केली जमलेल्या सगळ्यांनी आपापल्या खिशातले पैसे नागदेवतेला दुध पाजण्यासाठी गारूड्याला द्यावेत. जे लोक खिश्यात पैसे असूनही देणार नाहीत त्यांच्या खिशातले पैसे गळून पडतील. हरवतील.
मी जाम टरकलो. पैसे आहेत पण ते आपले नाहीत.

बडेका गोस्त घेतल्यानंतर परत आलेले 20 पैशे माझ्या खिशात होते.

पण ते जोशीसरांना परत द्यायचे होते. नस्ते दिले तर माझी नोकरी गेली असती.

मी गर्दीतून हळूच सटकलो.
खिशातले पैसे चाचपून पाहिले.
सायकलवर टांग मारली आणि वेगानं पोल्ट्रीफार्मकडे निघालो. घोरपडी कॅंटोन्मेंटमधला रस्ता सुनसान होता.
मला खूप घाम फुटला होता. पैसे हरवले तर काय करायचं? या चिंतेनं मी परेशान झालो होतो. जोरजोरात सायकलचे पेडल मारत होतो. प्रचंड घाबरलो होतो.

धोबीघाटाच्या उतारावरून जाताना रस्त्याच्या कडेला मला एक नाग सळसळत जाताना दिसला. मी आणखी घाबरलो.
त्या गारूड्याचा नाग आपल्या खिशातले पैसे घ्यायला आला असावा असं मनात आलं नी मी हादरलो.

बहुधा लक्ष विचलित झालं नी सायकल एका खड्ड्यात आदळली. सायकलनं जोरदार कोलांटउडी मारली. मी जोरात फेकला गेलो.

नंतर मला समजलं की मला जबरा मार लागला होता नी मी बराच वेळ रस्त्याकाठी बेशुद्ध पडून होतो.

इतका उशीर झाला तरी मी कसा आलो नाही म्हणून जोशीसर मला शोधायला रस्त्यावर आले. बघतात तर काय धोबीघाटाच्या उतारावर मी बेशुद्ध पडलेलो. खूप रक्त गेलेलं. त्यांनी मला उचललं, एका रिक्षात घातलं नी घोरपडीच्या एका डॅाक्टरकडं नेलं.

डॅाक्टरांनी मला एक सुई टोचली. मुंगी चावल्यासारखं वाटलं.
थोड्या वेळानं मी शुद्धीवर आलो.
बघतो तर काय खिशातले 20 पैसे गायब झालेले.

जखमा खूप दुखत होत्या. माझा पुढचा एक दात मुळासकट उखडून पडलेला होता. आता आपली नोकरी जाणार याची भिती वाटू लागली होती. 20 पैशांचं काय झालं ह्याबद्दल काय सांगायचं?

त्या रात्री पोल्ट्रीफार्मचे सुपरवायझर कर्वेसर माझ्याजवळ दवाखाण्यात थांबले.
दुसर्‍या दिवशी मला घरी सोडण्यात आलं.

मी घोरपडीहून चालत घरी निघालो. पायाला, हाताला, डोक्याला सगळीकडे मार लागलेला. टाके पडलेले.

धोबीघाटाजवळ आलो नी मला परत भिती वाटायला लागली.

पण तो साप तिथे नव्हता. माझी सायकलही नव्हती.
मात्र रस्त्याच्या कडेला गवतात माझे 20 पैसे पडलेले होते.
बाजूलाच माझा तो मुळासकट उखडलेला दातही पडलेला होता.

म्हणजे, तो गारूडी खोटं बोलला होता तर!

माझ्या खिशातले पैसे तर मला परत सापडले होते.

मात्र पुन्हा कधीही मी गारूड्याचे खेळ पाहायला थांबलो नाही.
-प्रा.हरी नरके

Thursday, June 21, 2018

प्लॅस्टीक बंदी, पर्यावरण, रोजगार आणि महागाई



परवापासून म्हणजे 23 जूनपासून राज्यात संपुर्ण प्लॅस्टीक बंदी अंमलात येणारेय म्हणे.
प्लॅस्टीक पर्यावरणासाठी घातक असल्यानं त्याच्यावर सरसकट बंदी घालण्याच्या क्रांतिकारी निर्णयाचे जाहीर स्वागत.

प्रख्यात उद्योगपती शंतनूराव किर्लोस्कर यांचं भाषण कॉलेजात भाषण ऎकल्यानं एक खेडूत तरूण अतिशय प्रभावित झाला. नोकरी करायची नाही. उद्योजकच व्हायचं असा त्यानं निर्धार केला.

घरच्या जमीनीचा तुकडा विकून त्यात्नं त्यानं पिंपरी-चिंचवड औद्योगिक वसाहतीत कारखाण्यासाठी जागा विकत घेतली.
बॅंकेकडं कर्ज प्रकरण केलं. कारखान्याचं बांधकाम अर्ध्यावर असतानाच सिमेंट परवान्याचा शासकीय निर्णय आला.
सिमेंट टंचाई वाढली. काळाबाजार वाढला.
बांधकाम बंद पडलं.

कर्जफेडीसाठी बॅंकेचा तगादा सुरू झाला.

खूप पायपीट करूनही प्रश्न काही सुटेना.

चपला फाटलेल्या, कपडे मळलेले, दाढी वाढलेली अशा स्थितीत हा तरूण सिमेंटसाठी वणवण भटकत होता.

आता आत्महत्त्या करण्याशिवाय पर्याय नाही अशा निर्णयाला तो आला.

त्यावेळचे मुख्यमंत्री एका कार्यक्रमासाठी पुण्यात आलेले होते. 40 वर्षांपुर्वी आजच्यासारखी सिक्युरिटीची भानगड नव्हती. शेवटचा प्रयत्न करायचा. यश आलं तर ठीक नाहीतर मुख्यमंत्र्यांसमोर आत्मदहन करायचं म्हणून हा तरूण थेट त्यांना जाऊन भेटला.

मुख्यमंत्री ग्रामीण भागातले होते. त्याच्याकडे बघताच त्यांचं काळीज चरकलं.

आस्थेवाईकपणे त्यांनी त्याची विचारपूस केली. त्याच्या भागाची खडानखडा माहिती सीएमना होती. त्याच्या गावातल्या प्रमुख मंडळींबाबतची माहिती विचारून पोरगा खरंच गरजू आहे याची त्यांनी खात्री करून घेतली. त्याला चहा दिला.

" पोरा, काळजी करू नकोस, मी तुला सिमेंट परवाना देतो. मोठा उद्योजक बन. अनेक तरूणांना रोजगार दे," असं ते म्हणाले.
तरूण सुखावला. त्याच्या डोळ्यात पाणी आलं.

" किती पोती सिमेंट हवं?" सीएमनी विचारलं.
हिशोब करून तरूण म्हणाला, "सतरा पोती."

सीएम नी पीएला बोलावलं. "या पोराला सतरा हजार सतरा पोत्यांचं परमीट दे," असा आदेश दिला.
पोरगा हादरला. सतरा हजार नको, फक्त सतरा पोती द्या म्हणाला.

सी एम म्हणाले, "अरे बाळा, सतरा पोती तू वापर. उरलेली सतरा हजार खुल्या बाजारात विक. खूप जास्त पैसे घेऊ नकोस. तुझ्यासारख्याच गरजूंना सिमेंट दे. चारपाच रूपये पोत्यामागं ते तुला खुषीनं देतील. ते घे. बॅंकेचं कर्ज फेडून टाक. कारखाना वाढवित ने. निदान दोनतीन हजार पोरापोरींना रोजगार दे."

तरूणाने त्यांचे पाय धरले.

त्यानं बॅंकेचं कर्ज फेडलं.

प्लॅस्टीकचा कारखाना काढला.

फिलीप्स रेडीओ कंपनीनं पहिली खूप मोठी ऑर्डर दिली. फिलिप्स गेली तरी कामाचा व्याप वाढत गेला. उत्पादनं वाढत गेली.

इमानदारीनं उद्योग करीत त्या तरूणानं एकाचे चार कारखाने केले. आज त्याच्याकडे तीनेक हजार कामगार काम करतात.

शासनानं रातोरात प्लॅस्टीक बंदीचा सुलतानी फतवा काढला.
चारही कारखाण्यातले बहुसंख्य कामगार बेकार झाले.

त्या सीएमचा फोटो देव्हार्‍यात ठेवणार्‍या या उद्योगपतीनं आता काय करावं?
मुख्य म्हणजे त्याच्या बेकार झालेल्या कामगारांनी काय करावं? प्लॅस्टीक बंदीचं स्वागत करावं, दुसरं काय करू शकतात ते?

प्लॅस्टीक बंदीला माझा किंचितही विरोध नाही. सरसकट आणि 100% बंदीला आहे. प्रश्न फक्त पद्धतीचा आहे. आर्थिक व्यवहार, प्लॅस्टीकचा सर्वव्यापी वापर, रोजगार आणि महागाई याबाबत काही आक्षेप आहेत, प्रश्न आहेत. त्याची उत्तरे सरकारने दिली पाहिजेत.

सरकारने प्लॅस्टीकच्या दुष्परिणामांबद्दल शाळा-महाविद्यालयातून शिक्षण का केले नाही? प्लॅस्टीक साक्षरता निर्माण न करता सरसकट बंदीची घोषणा करणे हे पोरकट पाऊल आहे. लोक प्लॅस्टीक का वापरतात? लोक निसर्गाचे शत्रू आहेत म्हणून? की प्लॅस्टीक अतिशय स्वस्तात, सहज आणि मुबलक उपलब्ध आहे म्हणून? आज औषधे, बिस्किटे, चॉकलेट, अन्नपदार्थ, दूध, पाणी, आदी सार्‍यांची रॅपर्स  प्लॅस्टीकची असतात. ती सगळी बाद करणं व्यवहार्य आहे? शक्य आहे?

अमूकमुक्त तमूक मुक्त असली दिवास्वप्नं पाहणारांची डोकी खरंच ठिकाणावर आहेत का? 100 % प्लॅस्टीक मुक्ती अशक्य नी अनावश्यक आहे. जे प्लॅस्टीक रिसायकल होते, ज्याचा पुनर्वापर होतो त्यावर बंदी कशाला? केवळ निवडणूक फंडाची सोय व्हावी म्हणून?
 
लोकशिक्षण, प्रबोधन, टप्प्याटप्प्याने बंदीचे पाऊल उचलून करायची लोकजागृत हे काहीही न करता गझनीस्टाईलनं केलेली ही बंदी यशस्वी होईल की बुमरॅंग होईल?

1. हा निर्णय खरंच अंमलात येणारेय की संबंधितांना मलिदा मिळवून देण्यासाठी उगारलेला हा दट्ट्या आहे? म्हणजे कायद्याप्रमाणं दंड पाच हजार. प्रत्यक्षात 2500 द्या. पावती न घेता सुटका करून घ्या.

त्याऎवजी प्लॅस्टीकवर टप्प्याटप्प्याने जबरदस्त कर बसवा. ते इतके महाग करा की त्याची खरेदी करणं आणि त्याचे उत्पादन करणे परवडणार नाही. आपोआप प्लॅस्टीकचा वापर कमी होईल. ज्याचा पुनर्वापर करता येत नाही अशा पातळ पिशव्या आदी प्लॅस्टीकवर मात्र बंदी घाला. मात्र संपुर्ण प्लॅस्टीकमुक्ती हे दिवास्वप्न आहे.

2. हा निर्णय खरंच व्यवहार्य आहे का?
पिण्याच्या पाण्याच्या बाटल्या, दुधाच्या पिशव्या, दुकानात, विमानात आणि हॉटेलात केला जाणारा प्लॅस्टीकचा वारेमाप वापर प्रत्यक्षात थांबला तर त्या जागी कागदाचा वापर होणार म्हणजे त्यासाठी पुन्हा झाडांची अतिरिक्त कत्तल होणार. हे निसर्गाची, पर्यावरणाची हानी करणारं नाही?

3. या बंदीमुळे संबंधित वस्तूंच्या किंमती वाढणार. नोटाबंदीचा आत्मघातकी निर्णय, जीएसटी आणि पेट्रोल- डिझेल दरवाढीनं आधीच होरपळलेला सामान्य माणूस प्लॅस्टीक बंदीच्या निर्णयामुळे होणार्‍या महागाईत आणखी गाळात जाणार नाही काय?

4. आधीच प्रचंड बेरोजगारी असलेल्या देशात यातनं आणखी बेरोजगारी वाढेल, आहेत त्यांच्या नोकर्‍या जातील आणि त्यांच्या पोटावर पाय येईल, य कामगारांचं पुनर्वसन करणार की त्यांनी आत्महत्या करायच्या? भर पावसाळ्यात बंदी येणार, म्हणजे गळणार्‍या झोपड्यांवर घातलेले प्लॅस्टीक कागद हटवायचे आणि पावसात भिजायचे. किती भारी!

टप्प्याटप्प्याने उत्पादन कमी करीत नेले असते व 40 वर्षे अस्तित्वात असलेला हा उद्योग पुनर्वसित केला असता तर बंदी अधिक प्रभावी ठरली असती.
- प्रा.हरी नरके

..................

Tuesday, June 19, 2018

मीही माझ्या वडीलांचा एक फोटो काढला असता-



माझ्याकडे माझ्या वडलांचा फोटोसुद्धा नाही. ते गेले तेव्हा आमची गरिबी इतकी होती की ते खुप आजारी असताना त्यांना दवाखाण्यात न्यायला किंवा औषधे आणायलाही पैसे नव्हते. फोटो कुठून काढणार?

त्यांचा आजार खूप वाढला तेव्हा वेदनेने ते कळवळायचे. त्या वेदना खूप वाढल्या की त्यांना गुंगी यायची किंवा ते बेशुद्ध पडायचे. त्यांच्या पोटात खूप दुखत असायचं. चक्कर यायची आणि दोन शब्द बोलले तरी दम लागायचा.

त्याकाळात ते आमच्या झोपडीत न राहता मोकळ्या आभाळाखाली शेतातल्या एका मोठ्या पिंपळाच्या झाडाखाली राहायचे. बहुधा आपल्या सततच्या कण्हण्यामुळे, भयंकर वेदनांमुळे आपल्या छोट्या लेकरांना त्रास व्हायला नको, किंवा शेतात खुल्या आभाळाकडं बघत मोकळ्या हवेत त्यांना बरं वाटत असावं म्हणून असेल.

सकाळ, दुपार, संध्याकाळ मी त्यांच्यासाठी शेतात भाकरी घेऊन जायचो. मला शेतातल्या साप, विंचू यांची भिती वाटायची. एकदा भाकरी घेऊन जाताना मला विंचू चावला होता. तेव्हा खूप दुखलं होतं. मी दिवसभर रडत होतो.

बाबा, गोधडीवर मलूल पडलेले असायचे. त्यांना जेवन जातच नसे. आंघोळ करण्याइतकं त्यांच्या अंगात त्राण नसायचं. मग मी विहीरीतनं पाणी काढून फडक्यानं त्यांचं अंग पुसून द्यायचो.

त्यांच्या वेदना फारच वाढल्या की कधीतरी ते खिशातून दहा किंवा वीस पैसे काढून माझ्याकडे द्यायचे. मी औषधाच्या दुकानात जाऊन क्रोसिनच्या गोळ्या आणून त्यांना द्यायचो.

ससूनला जायला आई, वडील दोघेही घाबरायचे. तिकडे सरकारी डॅाक्टर गरिबाला "ढोस" देऊन मारून टाकतात असं त्यांना सांगण्यात आलेलं होतं. खाजगी डॅाक्टर परवडणं शक्यच नव्हतं. आई पहाटेपासून संध्याकाळपर्यंत कुठेकुठे राबायची तेव्हा झोपडीतली चूल पेटायची.
परीक्षेला जाताना मी त्यांच्या पाया पडलो तेव्हा ते काहीतरी पुटपुटले. " चांगली शाळ शिक. पास हो. तुझा निकाल येईपर्यंत मी असेन की नाही मला माहित नाही," असं ते म्हणत होते असं आई म्हणाली.
ते तिथेच झाडाखालीच गेले. अकाली गेले. वयाच्या 50 च्या आतच.

ते गेले तेव्हा मी इतका लहान होतो की आई रडली म्हणून मी रडलो. तोवर मी मृत्यू पाहिलेला नव्हता.

वडील म्हटलं की मला नेहमी फक्त एव्हढंच आठवतं. बाकी आठवणी काही नाहीतच.

पुढे बरे दिवस आले तोवर ते जगले असते तर मीही त्यांचा एक फोटो काढला असता.

-प्रा.हरी नरके

Monday, June 18, 2018

सत्यशोधक महान पंडीत डॉ. आ.ह. साळुंखे अमृत महोत्सव सोहळा


या भव्य ऎतिहासिक सोहळ्यातील भाषणात मी मांडलेल्या मुद्यांचा सारांश-

1] 11 मे 1888 ला मुंबईतल्या हजारो कष्टकर्‍यांनी जोतीराव फुले यांच्या सत्कारार्थ आयोजित केलेल्या सोहळ्याची मला आज आठवण होते. या सामान्य माणसांनी जोतीरावांना महात्मा ही पदवी दिली. डॉ. आ.ह. साळुंखे यांचे गेल्या 55 वर्षातले चौफेर आणि अफाट कार्य पाहता त्यांना आपण "सत्यशोधक महान पंडीत" हा सन्मान बहाल करायला हवा.

2. "धर्मशास्त्राचा इतिहास" हा महाग्रंथ लिहिल्याबद्दल पां.वा.काणे यांना "भारत रत्न" हा सर्वोच्च सन्मान बहाल करण्यात आला. डॉ. आ.ह. साळुंखे यांनी गेली 55 वर्षे अपार व्यासंग आणि संशोधनाद्वारे लिहिलेल्या 53 ग्रंथांमधून धर्मशास्त्र, संस्कृती, इतिहास यांच्या क्ष्रेत्रात फेरलेखन करून नवा अन्वयार्थ लावून ज्ञानाची नवनिर्मिती केलेली आहे. याबद्दल "भारत रत्न" हा सन्मान त्यांच्याकडे चालत यायला हवा होता.

3. निवडणुक काळात ज्यांना बहुजनांची आठवण येते त्यांचेच राज्यात 15 वर्षे आणि केंद्रात 10 वर्षे सरकार होते. त्यांनी हे का केले नाही?

4. एका सत्कार सोहळ्यात एक महानेते म्हणाले, साळुंखे सरांच्या पायावर डोके ठेवावेसे वाटते. आता डोके ठेवणारांनी आपली सत्ता असताना गेल्या 15 वर्षात डॉ. आ.ह. साळुंखे यांनी तयार केलेले राज्याचे सांस्कृतिक धोरण का लागू केले नाही?

5. एका जातीला टार्गेट करून राजकीय सत्ता मिळवता येत असेलही, पण सामाजिक परिवर्तन नाही करता येत. सगळ्याच जातीत चोर आहेत नी भली माणसंही आहेत.

6. साळुंखेसर फक्त बहुजनांचे नाहीत ते समग्र भारताचे आहेत. त्यांना छोटं करू नका.

7. ज्यांनी त्यांना कधीही कुलगुरू केले नाही, डी.लीट दिली नाही, त्यांची पुस्तकं विद्यापीठांमध्ये अभ्यासक्रमाला लावली नाहीत, त्यांचे प्रेम खरे आहे की निव्वळ राजकीय, ते तपासले पाहिजे.

8. डॉ. आ.ह. साळुंखे यांचे अनंत पैलू मला भावतात. प्रतिभावंत संशोधक, धर्मशास्त्रज्ञ, तत्वज्ञ, शिस्तबद्ध प्रशासक, कुटुंबवत्सल, निसर्गप्रेमी, प्रवासात रमणारा आणि सामान्य माणसात खुलणारा, अतिशय हळवा, संवेदनशील, कोवळ्या मनाचा, आरपार विनयी, सहृदय भला माणूस.

सरांना 125 वर्षांचे उदंड आयुरारोग्य लाभो.
-प्रा.हरी नरके