Sunday, August 4, 2019

अण्णा भाऊंनी संयुक्त महाराष्ट्राचे आंदोलन लाखो घरात पोचवले











"संयुक्त महाराष्ट्राच्या चळवळीत जनसागर उतरला होता. स्वातंत्र्याच्या आंदोलनानंतरचं सर्वात मोठं असं हे आंदोलन होतं. या आंदोलनाचे नेते एसेम जोशी, प्रबोधनकार ठाकरे, आचार्य अत्रे, एस.  ए. डांगे हे बहुतेक जण शहरी नेते होते. या आंदोलनात शहरातील कामगार, श्रमिक, कष्टकरी, निम्न मध्यमवर्गीय यांना आणण्याचे तसेच ग्रामीण महाराष्ट्राच्या काळजात हे आंदोलन पोचवण्याचे काम शाहीरांनी केले. त्यात अण्णा भाऊ साठे अग्रणी होते. त्यावेळच्या त्यांच्या प्रत्येक कार्यक्रमाला एक लाखापेक्षा जास्त जनसमुदाय उपस्थित असे. म्हणूनच गृहमंत्री मोरोबा देसाई यांनी त्यांच्या तमाशांवर बंदी घातली. अण्णा भाऊंनी शक्कल लढवली आणि तमाशाचे नाव बदलून पोलिसांना चकमा दिला. आपण आता तमाशा करणार नाही, तर लोकनाट्य सादर करणार आहोत असं म्हणून त्यांनी कार्यक्रम चालू ठेवले.

तमाशात उन्मादकता असे. अण्णा भाऊंनी लोकनाट्यात राष्ट्र भक्त, हुतात्मे, स्वातंत्र्य चळवळीतील नेते यांना अभिवादन करण्याची प्रथा सुरू करून तमाशाला लोकशिक्षण, लोकसंघटन, लोकजागरण आणि रंजनातून, करमणुकीतून प्रबोधन यांची जोड दिली. माझी मैना गावावर राहिली माझ्या जिवाची होतेय काहिली... ही अण्णा भाऊंची रचना ही संयुक्त महाराष्ट्राच्या चळवळीतून जन्माला आलेले महान काव्य आहे. हे रुपक म्हणजे कलात्मकता आणि जनभावनेची नाडी पकडणारी अजरामर कलाकृती होय. मराठी भाषेच्या सन्मानार्थ अण्णा भाऊंनी केलेले लेखन मराठीत तरी अजोड आहे. त्यांच्या लेखनाची दखल पांढरपेशा समिक्षकांनी घेतली नाही. अण्णा भाऊंना आयुष्यभर लेबर कॅंप, चिरानगर आणि सिद्धार्थनगर [गोरेगाव] येथील झोपडपट्टीत राहावे लागले. ते हयात असताना आपल्या समाजाने त्यांची कदर केली नाही. गोरेगावला त्यांचे निधन झाले तेव्हा त्यांच्या अंत्ययात्रेला अण्णा भाऊंचे जेव्हढे वय होते [४९ वर्षे] धड तेव्हढेही लोक उपस्थित नव्हते. अशी उपेक्षा कोणाही प्रतिभावंताच्या वाट्याला येऊ नये."

अशा आशयाचे भाषण मी साहित्यरत्न लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे जन्मशताब्दी वर्ष प्रारंभ परिसंवादात केले.
परिसंवादाचा विषय संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ आणि अण्णा भाऊ, असा होता. या कार्यक्रमाच्या अध्यक्षस्थानी प्रा. कौतिकराव ठालेपाटील, होते. या प्रसंगी विचारवंत अर्जुन डांगळे उपस्थित होते. या कार्यक्रमाचे सुत्रसंचलन वि.दा.पिंगळे यांनी केले. या कार्यक्रामाचे  आयोजन, सुनिल महाजन, संवाद व सुनिल कांबळे, अध्यक्ष स्थायी समिती,पुणे मनपा यांनी केले होते.

यावेळी बोलताना डांगळे म्हणाले, "मी स्वत: अण्णा भाऊंच्या अंत्ययात्रेला हजर होतो. त्यावेळी प्रचंड गर्दी झालेली होती. निदान पन्नास-साठ तरी लोक नक्कीच उपस्थित होते. त्यामुळे अण्णा भाऊंची उपेक्षा झाली ही टिका खरी नाही." ते पुढे म्हणाले, "कुसुमावती देशपांडे यांनी आपल्या कादंबरी शतक या पुस्तकात अण्णा भाऊंची दखल घेतली नाही. मराठीतील बहुतेक सर्व समीक्षकांनी अण्णा भाऊंची उपेक्षा केली."

-प्रा.हरी नरके, ३ ऑगष्ट २०१९

Thursday, August 1, 2019

अण्णा भाऊ आम्ही आपले गुन्हेगार आहोत












आज अण्णा भाऊंच्या पुतळयांवर लक्षावधींचा खर्च करणारा आपला समाज ते जिवंत असताना, हालाखीत असताना अण्णा भाऊंना आधार, सन्मान द्यायला पुढे आला नाही. भारतीय समाज हा निव्वळ कृतघ्न आहे याची प्रचिती वारंवार आलेली आहे. कमालीचे ढोंगी आहोत आपण.

ते गेल्यावर त्यांची किंमत समाजाला कळली. ते जिवंत असताना त्यांची योग्यता  देशाला कळली नव्हती.

अण्णा भाऊ आम्ही आपले गुन्हेगार आहोत.

आज त्यांची जन्मशताब्धी सुरू होतेय.

अण्णा भाऊ दारिद्र्यात जगले आणि त्यातच गेले.

ते अल्पायुषी होते. १९२० ते १९६९ असे अवघे ४९ वर्षांचे आयुष्य त्यांना लाभले.

त्यांना अनेकदा अर्धपोटी राहावे लागे.

राज्य शासनाकडून त्यांना लेखक-कलावंताचे मानधन मिळे. ते दर आठवड्याला मिळावे असे सांगत ते मंत्रालयातील अधिकार्‍यांना भेटले होते..

ते गेले तेव्हा मुंबईत खूप पाऊस पडत होता. त्यावेळी आजच्यासारखे मोबाईल नव्हते. टेलिफोनसुद्धा फार कमी लोकांकडे होते. परिणामी ते गेल्याचे निरोप लवकर मिळाले नाहीत.

त्यावेळचे समाजकल्याण मंत्री बाबूराव भारस्कर यांना ही बातमी कळताच ते अण्णा भाऊंच्या अंत्यदर्शनाला गोरेगावच्या सिद्धार्थनगरला गेले. अंत्यविधीचे सामान आणायला घरात पैसे नव्हते म्हणून  घरवाले काळजीत होते. भारस्करांनी खिश्यातून ५०० रूपये काढले आणि जवळच्या कार्यकर्त्यांना दिले. ते कार्यकर्ते अंत्यविधीचे सामान आणायला गेले ते परतलेच नाहीत.

वाट बघून भारस्करांनी स्वत: जाऊन अंत्यविधीचे सामान आणले. ज्या अण्णा भाऊंच्या कार्यक्रमांना लाखोंची गर्दी असे त्यांच्या अंत्यविधीला  कमी लोक उपस्थित होते. ही माहिती मला या अंत्यविधीला उपस्थित असलेल्या तिघा मान्यवरांकडून मिळालेली आहे. मी तिची खात्री करून घेतलेली आहे. अर्जून डांगळे बालगंधर्वमधील सभेत जाहीरपणे असे म्हणाले की, ते स्वत: तिथे हजर होते आणि त्यांच्यासोबत पन्नास साठ लोक होते.

सुबोध मोरे यांच्यामते मात्र २५० ते ३०० लोक उपस्थित होते.

जिथे सामान्य माणसाच्या मैतीलाही हजार - दोन हजार लोक सहज उपस्थित असतात तिथे साहित्यरत्न, लोकशाहीर अण्णा भाऊंच्या अत्यंयात्रेला एव्हढेच लोक असणे पुरेसे आहे असा  दावा जे सुबोध मोरे करतात ते धन्य होत.

पहिल्या दलित साहित्य संमेलनाचे [१९५८] उद्घाटक म्हणून त्यांनी केलेले भाषण अजरामर झाले. ही पृथ्वी शेषाच्या मस्तकावर तरलेली नसून ती दलितांच्या तळहातावर तरलेली आहे हे त्यांचे उद्गार अभ्यासकांच्या काळजावर कोरले गेले. अण्णा भाऊ हे प्रामुख्याने शाहीर असल्याने त्यांनी शाहीर अमर शेख, शाहीर गवाणकर यांच्या सोबत गिरणी कामगार, कष्टकरी वर्ग आणि शेतकरी यांच्यात जागृतीचे काम हिरीरिने केले. संयुक्त महाराष्ट्राच्या आंदोलनात ते बिनीचे शाहीर राहिले. देशाच्या डाव्या चळवळीच्या जागरणात त्यांनी आपली ठसठशीत नाममुद्रा उमटवली.

उच्चभ्रू  नेते व समिक्षकांनी त्यांची उपेक्षा केली. माटुंगा लेबर कॅंप, चिरानगरच्या झोपडपट्टीत आणि गोरेगावच्या सिद्धार्थनगरला त्यांना आयुष्य कंठावे लागले.

उदरनिर्वाहासाठी लेखण करणे आणि कार्यक्रम सादर करणे एव्हढाच मार्ग त्यांच्याकडे उपलब्ध होता. त्यांची एकेक कादंबरी त्यांनी प्रकाशकांना अवघ्या दहाविस रूपयांना विकलेली आहे. किरकोळ पैशांसठी तिचे कॉपीराईट त्यांना देऊन टाकलेले आहेत. ते जिवंत असताना त्यांची योग्यता  देशाला कळली नव्हती.

तुकाराम उर्फ अण्णा साठे हे प्रतिभावंत साहित्यिक होते. त्यांची फकीरा ही कादंबरी समीक्षक आणि वाचक दोघानांही आवडली. ते अल्पशिक्षित होते. मात्र त्यांनी भरपूर लेखन केले. त्यांच्या चित्रा, माकडीचा माळ, संघर्ष, वैजयंता, वारणेचा वाघ या कादंबर्‍या आणि शेकडो कथा लोकप्रिय झाल्या. विशेषत: बरबाद्या कंजारी, स्मशानतील सोनं, सापळा, निळू मांग, मरिआईचा गाडा, रक्ताचा टिळा, इरेनं गाढव खाल्लं, बिलवरी, रानगा, मकुल मुलाणी, भुताचा मळा, जोगीण, लाडी, तमासगीर, काडीमोड आदी कथांनी जाणकारांचे लक्ष वेधून घेतले. माझा रशियाचा प्रवास हे त्यांनी लिहिलेले प्रवासवर्णन आणि त्यांची अकलेची गोष्ट, मुंबई कोणाची, दुष्काळात तेरावा, पुढारी मिळाला, बिलंदर बुडवे ही लोकनाट्यं वेधक आहेत. रवि आला लावुनि तुरा, शिवारी चला, माझी मैना गावावर राहिली, जग बदल घालुनि घाव, मुंबईची लावणी हे पोवाडे आणि लावण्या अफाट लोकप्रिय झाल्या.

जग बदल घालुनी घाव
सांगून गेले मला भीमराव ।
गुलामगिरीच्या या चिखलात
रुतून बसला का ऐरावत ।
अंग झाडुनी निघ बाहेरी
घे बिनीवरती धाव ।
धनवंतांनी अखंड पिळले
धर्मांधानी तसेच छळले ।
मगराने जणु माणिक गिळिले
चोर जाहले साव ।
जग बदल घालुनी घाव
सांगून गेले मला भीमराव ।।
अण्णा भाऊंच्या ३५ कादंबर्‍या, ३०० कथा, ८ पोवाडे, ८ पटकथा, १ प्रवासवर्णन, १ नाटक, ९ लोकनाट्ये, १५ वगनाट्यं, १२ गाणी प्रकाशित झालीत. त्यांचे ९० हून अधिक ग्रंथ उपलब्ध आहेत.
-प्रा. हरी नरके, १ ऑगष्ट २०१९ 

Thursday, July 25, 2019

सरदेशमुखांच्या डायरीत हरी नरकेंच्या पुस्तकाच्या नोट्स







त्यांचे चित्रण तथ्यानुसार असावे म्हणूनही त्यांच्यावरील पुस्तके,संदर्भ नोंदलेत. य.दि.फडक्यांचे लठ्ठे चरित्र, ज्योतिरावांवरील हरी नरकेंचे पुस्तक यांतून केलेली टिपणे आहेत. संस्थानातले तपशीलही निव्वळ आठवणींवर वा कल्पनेपेक्षा तथ्यांवर आधारावेत यासाठी या काळातल्या मिळतील त्या वृत्तपत्रातल्या संस्थानिकांसंबधीच्या बातम्या कात्रणं काढून ठेवत वा नोंदी करत.
...........................................
डांगोरा एका नगरीचा'ही सरदेशमुखांची सर्वात महत्वाची , महत्त्वाकांक्षी अभिव्यक्ती . १९९८ मधल्या २० जूनला तिचे प्रकाशन आम्ही एकत्र जेवणाने साजरे केले .
'आशय'मधले सहकारी जयंत राळेरासकर यांच्या घरी सोलापुरातल्या साहित्य क्षेत्रातले १५-२० जण जमलो होतो . त्याआधी 'डांगोरा..'चे समारंभपूर्वक प्रकाशन व्हावे असा अपयशी प्रयत्न आम्ही केला . भागवतांनी फार आनंदाने मौज परिवारासह येण्याचे मान्य केले होते . यानिमित्ताने सरदेशमुखांच्या साहित्यावर एक दिवसीय चर्चासत्र घ्यावे असे सुचवून त्याचा आराखडाही सुचवला होता , पण जमले नाही , ( या अनुभवावरही कधी स्वतंत्र लिहीता येईल , बघु ) तसे भागवतांना कळवले . त्यांच्या उत्तरातले पहिले वाक्य होते , 'उदास वाटले फार' . पण तरी आम्ही काही करू , असे म्हणालो तर त्यांनी काही केलेत तरी त्यात सरदेशमुखांना या त्रयाबद्दल ( ते कादंबरीत्रय म्हणत ) बोलते करा , त्याचे शब्दांकन नंतर करता येईल , असे सुचवले , त्यानिमित्ताने मग २० जूनला जमलो .
कादंबरी फार कुणी वाचली नव्हती , त्यामुळे विवेकजी घळसासी , आणि मी त्यावर बोललो . बाकी सगळ्यांनी चर्चा केली , बहुतेकांना तिन्हीतल्या आत्मपर तपशीलासंदर्भात कुतुहल होते . सरांनी ते टाळले नाही , आनंदात होते , बोललेही बरेच . पण नंतर 'आशय' मध्ये ते सविस्तार लिहावे असा आग्रह मी करीत राहिलो . ' बखर , डांगोरा , उच्छाद , एक भूमिका ' हा लेख आशय दिवाळी ९८ मध्ये प्रसिद्ध झाला , भागवतांना यांचा फार आनंद वाटला .
मुळात सरांनी हे सगळे सांगावे या आग्रहामागे एक पार्श्वभूमी होती . या त्रयीसाठी , विशेषतः डांगोरा..'साठी त्यांनी दीर्घकाळ घेतलेले अफाट परिश्रम हे स्वतंत्र प्रबंधाचा विषय व्हावेत . १९६० च्या मे महिन्यात वि.म. सरदेशमुख गेले . त्याआधी सरदेशमुखांनी पौगंडावस्थेत अक्कलकोट सोडताना अनुभवलेले भयकारी दिवस , पुढे सोलापुरात असताना एकीकडे वडिलांनी सांगितलेल्या राजाच्या मैत्रीच्या रम्य आठवणी , दुसरीकडे त्यांचा सतत अन्यायनिवारणार्थ संस्थान आणि इंग्रज रेसिडेन्सी दोहोंशी एकाचवेळी सुरू असलेला अपयशी झगडा , या पार्श्वभूमीवर १९६३ साली कादंबरीचे बीज त्यांच्या मनात पडले . आरंभ आणि शेवट म्हटले तर एका महाकाव्याचे सर्ग असावेत तसे जोडलेले होते , म्हटले तर स्वतंत्र आस्वादमूल्य असलेल्या कथा , म्हणून त्यांनी त्या आधी लिहून ताण काहीसा कमी केला . तपशीलवार टिपणे काढणे अर्थात सुरू होतेच .
प्राध्यापकीतून निवृत्ती , सोबत आलेल्या कौटुंबिक अडचणी , हातातली धुके आणि शिल्प आणि रामदास ही प्रकाशने असे सगळे काहीसे मार्गी लागल्यावर १९८५ साली त्यांनी टिपणांचे बाड उघडले . काही दिवसांनंतर लगेच डोळ्यांचे दुखणे उद्भवले . दृष्टी जाईल काय भीतीत दोन-तीन वर्षे गेली . त्यातून बाहेर पडल्यावर लगेच जोमाने तयारी . जून १९८७ मध्ये प्रत्यक्ष लेखनाला सुरुवात .
या तयारीच्या खुणा असलेल्या सहा डायऱ्या शिल्लक आहेत . या फक्त विविध तपशीलांच्या . मूळ हस्तलिखित , त्यांचे खर्डे ल.सिं.जाधव यांनी केलेली मुद्रणप्रत डोळ्यांखालून घातल्यावर लसिंच्याच घरामागे असलेल्या कंबर तलावाला त्यांनी स्वहस्ते अर्पण केले .
१३८ व्यक्तिरेखा असलेले हे मिनी महाभारत . दशकभराचा कालावधी , छोटेसे स्वतंत्र साईखेड संस्थान , सोलापूर जिल्हा , देश आणि जग सगळीकडे वेगवान घटितांची गजबज आहे , सगळ्यांचे घट्ट जोडलेले संदर्भ यात आहेत . महत्त्वाच्या पात्रांपासून छोट्यात , छोट्या सगळ्या पात्रांच्या पार्श्वभूमी असलेल्या स्वतंत्र कथा , त्यांच्या आपापसातल्या घट्ट वीणीने बांधलेले कथेचे एकसंध महावस्त्र .
'बखर' पासून 'उच्छाद' संपेतो २८ वर्षांचा कालावधी . यातल्या प्रमुख घटना आधी नोंदवून ठेवलेल्या . या तारखा इंग्रजी तारखा होत्या , त्यावेळच्या मराठी तिथ्यांची नोंद करता यावी म्हणून सर धुंडीराजशास्री दातेंकडे काही दिवस पंचांग शिकायला जात होते . जवळपास तीन दशकातली त्यांच्याकडची सर्व पंचांगं अभ्यासली , नोंदी केल्या .
तिन्ही कादंबऱ्यांत कायदेशीर कार्यवाहीचे - पोलिस आणि न्यायालयीन दोन्ही - तपशील आहेत . त्याची माहितीही सर अनेकांकडून घेत होते . काही पाने इंडियन पीनल कोडची त्याकाळातली कलमे , त्याअंतर्गत गुन्हे आणि होऊ शकणाऱ्या शिक्षा नोंदलेल्या आहेत .
सोलापूरचा मार्शल लॉ ही स्वातंत्र्यचळवळीतली तेजस्वी घटना . तिचे पडसाद कमी-अधिक संस्थानातही उमटले . ( डांगोरा'चा हाच काळ )याच काळात भगतसिंग आणि सहकाऱ्यांवर अटकेनंतर खटले चालू होते . जगातही काहीबाही घडत होते . या सगळ्यांचे तपशील मिळवण्यासाठी सोलापूरची त्यावेळच्या समाचार आणि कल्पतरू या दोन्ही वृत्तपत्रांचे या काळातले सर्व अंक , हिराचंद नेमचंद -दयानंद - संगमेश्वर अशा उपलब्ध ग्रंथातले संदर्भ , ते पुरे झाल्यावर भाचेजावई माधव मोहोळकर यांच्या मदतीने मुंबईचे एलफिस्टनचे ग्रंथालय , ब्रिटीश कौन्सिलचे ग्रंथालय ( इथून या काळातले बॉम्बे क्रॉनिकल व अन्य इंग्रजी वृत्तपत्रांचे अंक पाहिले , दोन वृत्तपत्रातले एकाच घटनेच्या बातम्यांच्या तपशीलातले फरक , मग अन्यत्र पाहून खरेखोटे करणे ) , वेगवेगळी गॅझेटियर्स अशा मिळतील तिथून , कळेल तिथून संदर्भ नोंदवणे , ते ताडून पाहणे . शेवटी शासनाच्या विधानमंडळातल्या ग्रंथालयात बसून केलेली सोलापूरच्या मार्शल लॉचे उमटलेले पडसाद , वेळोवेळी यासंदर्भात झालेली भाषणे यांचीही टिपणे आहेत .
कथेत अठरापगड जातीजमाती-धर्माचे लोक आहेत , राज्यातले शाहू , ज्योतिरावांसारखे महापुरूष ही अप्रत्यक्षरूपात आहेत , त्यांचे चित्रण तथ्यानुसार असावे म्हणूनही त्यांच्यावरील पुस्तके , संदर्भ नोंदलेत . य.दि.फडक्यांचे लठ्ठे चरित्र , ज्योतिरावांवरील हरी नरकेंचे पुस्तक यांतून केलेली टिपणे आहेत . संस्थानातले तपशीलही निव्वळ आठवणींवर वा कल्पनेपेक्षा तथ्यांवर आधारावेत यासाठी या काळातल्या मिळतील त्या वृत्तपत्रातल्या संस्थानिकांसंबधीच्या बातम्या कात्रणं काढून ठेवत वा नोंदी करत .
इतर अनेक क्षेत्रातल्या लोकांशीही सर बोलत . मिळालेले तपशील नोंदवत . उदा. तिन्हीत , विशेषतः उच्छाद ' मध्ये 'गांजेकस' या शब्दाचा वापर आहे . तर त्याचा नेमका अर्थ काय , वैद्यकीय परिभाषेत त्याने काय होते , तो ओळखावा कसा , लक्षणे कोणती ? यासंदर्भात एका चिठोऱ्यावर केलेली नोंद डायरीत टाचून ठेवली आहे .
या सगळ्या तपशीलांना अखेर वाट मिळाली ,९२ संपतासंपता , शारदीय चंद्रकळा'च्या प्रकाशनानंतर . ते पुरे झाले ९५ च्या १६ जूनला . आमच्या भेटीचा हा काळ . याकाळात अर्धेअधिक लिहून झाल्यावर त्यांची काहीशी दमछाक झाली . एक दिवस बोलावून म्हणाले ,' माझा थोडा गोंधळ होतोय . तपशील मागे आलेत का नाहीत लक्षात येत नाहीये . आलेत म्हणून गाळावे तर कदाचित राहून जाणार , घ्यावे तर कदाचित पुनरावृत्ती होणार .
आपण एकदा हे झालेले सलग वाचुया .' मग हुतात्मा स्मृती मंदिराच्या हिरवळीवर त्यांनी ते आम्हा काही लोकांसमोर सलग १५ दिवस वाचले . मग आत्मविश्वासाने पुरे केले . एफोर पेक्षा मोठ्या आकारातल्या बारीक अक्षरात गच्च भरलेल्या हजारांवर पानांच्या ४ फाईल्स . यानंतर बरोबर चार वर्षांनी २० जूनला आम्ही एकत्र जेवण घेऊन 'डांगोराचे प्रकाशन साजरे केले . त्याआधी १२ जूनला सरदेशमुखांनी मौजकडून आलेल्या गठ्ठ्यातली पहिली पर्यंत मला नाव घालून दिली .
हस्तलिखित पुरे झाले त्यादिवशी १६ जून ९५ यादिवशी सर हिरवळीवर येताना पेढे घेऊन आले होते .
- Neeteen Vaidya

Tuesday, July 23, 2019

टिळक कोण होते?




आज लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळकांची जयंती आहे. १ ऑगष्ट २०१९ पासून त्यांचे स्मृतीशताब्धी वर्ष सुरू होत आहे.
लोकमान्य टिळक हे आधुनिक भारतातले देशभर पोचलेले पहिले राष्ट्रीय नेते होते. एका मराठी माणसाने हे स्थान मिळवावे ही गौरवाची बाब होय. देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी त्यांनी अनेक वर्षे तुरूंगवास भोगला. ते फार मोठे पत्रकार-संपादक-लेखक-विचारवंत होते. सार्वजनिक गणेशोत्सवाचे ते एक प्रवर्तक मानले जातात. त्यांची लोकप्रियता अफाट होती. त्यांना मंडालेच्या तुरूंगात पाठवण्यात आले तेव्हा मुंबईच्या गिरणी कामगारांनी बंद पाळला होता.

मात्र जहाल-मवाळ वाद, टिळक-आगरकर वाद, आधी सामाजिक की आधी राजकीय यावरचा वाद यांनी तसेच वेदोक्त व ताईमहाराज प्रकरण यातनं त्यांची प्रतिमा कट्टर सनातनी नेते अशी झाली. त्यांनीही ती आवर्जून जपली.

याविषयावरची " लोकमान्य व शाहू छत्रपती- य.दि.फडके," आणि "लोकमान्य ते महात्मा- सदानंद मोरे" ही पुस्तकं वाचनीय आहेत.

टिळक नेमके कोण होते? हा एक सार्वकालिक वादाचा विषय राहिलेला आहे. त्यांच्या मृत्यूला शतक लोटत असताना तरी दुषित पुर्वग्रह बाजूला ठेऊन त्यांच्याकडे निर्मळ मनाने बघता येईल का?

त्यांचा मुलगा श्रीधर हा सत्यशोधकांचा- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा मित्र होता. त्याला सनातनी टिळक अनुयायांच्यामुळे आत्महत्त्या करावी लागली.

महर्षि वि.रा.शिंदे यांनी आयोजित केलेल्या अस्पृश्यता निर्मुलन परिषदेत टिळकांनी जोरदार भाषण केले मात्र "मी माझ्या खाजगी जिवनात अस्पृश्यता पाळणार नाही" या प्रतिज्ञापत्रांवर त्यांनी सही केली नाही. त्यांचे हे अस्पृश्यता निर्मुलन परिषदेतले जहाल भाषण त्यांनी लंडनच्या वर्तमानपत्रांमध्ये छापून आणले मात्र केसरीत त्यातला एक शब्दही छापू नये अशा सुचना दिल्या.

महात्मा जोतिराव फुले आणि टिळकांमध्ये वैचारिक मतभेद असले तरी त्यांची मैत्री होती. टिळक-आगरकरांना पहिला तुरूंगवास झाला तेव्हा त्यांना जामिन द्यायला त्यांचा एकही सनातनी कार्यकर्ता पुढे आला नाही. अशावेळी महात्मा फुल्यांनी रातोरात रामशेट बापूशेट उरवणे ह्या सत्यशोधक समाजाच्या कोषाध्यक्षांमार्फत त्यावेळच्या दहा हजार रूपयांच्या जामिनाची व्यवस्था करवली. त्यावेळी सोन्याचा भाव एका तोळ्याला पंचवीस रूपये होता, तेव्हाचे दहा हजार रूपये म्हणजे आत्ताचे सव्वा कोटी रूपये होतात. हे रोख पैसे जोतीरावांनी रातोरात उभे केले.


ते तुरूंगातून सुटल्यावर त्यांचे जाहीर सत्कार फुल्यांनी घडवून आणले. त्यांना मानपत्रे दिली. हे सारेच टिळकांनी केसरीत ठळकपणे छापलेही, मात्र महात्मा फुले वारल्यावर त्यांच्या निधनाची एका ओळीचीही बातमी त्यांनी दिली नाही. खेदाची गोष्ट म्हणजे समाजसुधारक गोपाळराव आगरकरांनीसुद्धा आपल्या सुधारकात महात्मा फुले गेल्याची बातमी दिली नाही.

ही गोष्ट बाबासाहेबांनी लक्षात ठेवली. पुढे टिळक गेल्यावर मूकनायक मध्ये बाबासाहेबांनी अवघ्या एक ओळीची बातमी दिली. पुण्याचे टिळक गेले एव्हढेच बाबासाहेबांनी छापले. सनातनी पत्रकार भडकले. त्यावर "आम्हा बहुजनांच्या जिवनात टिळकांचे जेव्हढे स्थान होते तेव्हढी बातमी दिली. टिळकांनी तर फुल्यांची एव्हढीही बातमी दिली नव्हती." असा खुलासा त्यांनी केला.

मूकनायकची जाहीरात आम्ही छापणार नाही असे केसरीने  कळवले होते. ज्याकाळात केसरीत चप्पल आणि जोड्यांच्या जाहीराती छापून येत असत त्याकाळात मूकनायकची जाहीरात छापायला आमच्या पेपरमध्ये जागा नाही असे अहंमन्य उत्तर दिले गेले.

केसरी हा भारतातला सर्वात लोकप्रिय पेपर असल्याची जाहीरात वारंवार केली जाते. केसरीचा सर्वाधिक खप जेव्हा होता तेव्हा केसरीच्या तीन हजार प्रती छापल्या जात असत.

महात्मा गांधी टिळकांना फार मानत असत. टिळक वारले तेव्हा गांधीजींना त्यांच्या पार्थिवाला खांदा द्यायचा होता.मात्र टिळकांच्या सनातनी अनुयायांनी त्यांस विरोध केला. कारण गांधीजी बनिया होते. ब्राह्मण नव्हते.

महात्मा फुल्यांनी सुरू केलेल्या शिवजयंतीचे श्रेय टिळक अनुयायांनी टिळकांना दिले. खरंतर फुल्यांनी पुण्यात शिवजयंती सर्वप्रथम सुरू केली. कामगार चळवळीचे जनक ना. मे.लोखंडे यांनी मुंबईत  ती पसरवली. त्याच्या बातम्या तेव्हाच्या दीनबंधूत अनेकदा आलेल्या आहेत. मात्र त्यानंतर अनेक वर्षांनी टिळकांनी ती आणखी मोठी केली. देशात अनेक ठिकाणी पोचवली.

टिळकांचे बहुतेक सर्व अनुयायी सनातनीच का होते? टिळकांचा बहुजनांना व स्त्रियांना शिक्षण द्यायला विरोध का होता? वेदोक्त प्रकरणात टिळक शाहूमहाराजांच्या विरोधात का वागले?

टिळकांनी आरक्षणाला का विरोध केला? टिळक जर अस्पृश्यता मानत नव्हते तर मग त्यांनी प्रतिज्ञापत्रावर सही का केली नाही? टिळकांनी आगरकर- न्या.रानडे- लोकहितवादी - गोखले या सार्‍या समाजसुधारकांना कायम विरोध केला.

सयाजीरावांनी पुण्यातला आपला गायकवाडवाडा टिळकांना दिला. मात्र पुढेमागे ब्रिटीशांचा जाच होऊ नये म्हणून खरेदीखताने तो दिल्याचे दाखवले. टिळकांच्या आत्ताच्या वंशजांनी काही वर्षांपुर्वी महाराजा सयाजीराव गायकवाड यांचे नाव पुसून त्याचा केसरीवाडा केला.


प्रश्न अनेक आहेत.

- प्रा. हरी नरके, २३ जुलै २०१९

Saturday, July 13, 2019

उद्या डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर गौरवगाथेचे ५० भाग पुर्ण होणार



आधुनिक भारताचे निर्माते डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या जीवनकार्यावर दशमी क्रिएशनचे सन्मित्र नितीन वैद्य यांनी मालिका करायचे ठरवले तेव्हा एकीकडे आनंद झाला होता तर दुसरीकडे जबाबदारीच्या, जोखमीच्या जाणीवेने ताणही आला होता. ज्याअर्थी आजवर हिंदी, मराठी, इंग्रजी अथवा कोणत्याही भारतीय भाषेत या विषयावर मालिका झालेली नाही त्या अर्थी हे काम अतिशय अवघड असणार यात शंका नाही. अनेक बायोपिक मालिका लोकप्रिय होऊनही डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यावर मालिका करण्याची हिम्मत आजवर कोणीही केलेली नाही.

नितीनसरांची माझी मैत्री नामांतर आंदोलनापासूनची. ४० वर्षांपुर्वी जेव्हा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे नाव औरंगाबादच्या मराठवाडा विद्यापीठाला देण्याचा ठराव महाराष्ट्र विधान सभेने एकमताने केला तेव्हा त्याला मराठवाड्यात प्रचंड हिंसक विरोध करण्यात आला. गोरगरिबांची घरं जाळण्यात आली. अन्याय अत्त्याचाराचा आगडोंब उसळला. त्याच्या निषेधात पुणे-मुंबई शहरांमध्ये झालेल्या आंदोलनात अनेक मध्यमवर्गीय शाळकरी तरूण उतरले. नितीन वैद्य, सुनिल तांबे, प्रतिमा जोशी, ज्योती नारकर, सविता कुरतडकर आणि इतर अनेकांशी या आंदोलनातून माझी दोस्ती जुळली.
नितीनसर पुढे म.टा. मध्ये काम करीत होते. त्यांची दिल्ली वार्तापत्रे प्रचंड गाजली.

१९९० च्या दशकात भारतात खाजगी वाहिन्या सुरू झाल्या. प्रिंट मिडीयामधून नितीनसर इलेक्ट्रॉनिक माध्यमात गेले. स्वत:च्या कर्तबगारीवर नितीनसर झी वाहिनीच्या सर्वोच्च पदावर पोचले. झी मराठी वाहिनी सुरू झाल्यावर तिला नितीनसरांनी नावारूपाला आणले.
पुढे स्टार इंडीयाच्या अनेक महत्वपुर्ण पदांवर त्यांनी यशस्वीपणे काम केले.

नंतर नितीनसरांनी दशमी क्रिएशनची स्थापना केली. दशमी नावारूपाला आली. त्यांची "कमला" सारखी मालिका खूप गाजली. "मुरांबा" हा चित्रपट यशस्वी झाला.

सामाजिक जाणीव असणार्‍या नितीनसरांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या जीवनकार्यावर मालिका बनवायचे ठरवणे महत्वाचे. स्टार प्रवाह या मोठ्या वाहिनीने रात्री ९ ते ९:३० हा सर्वाधिक महत्वाचा प्राईम टाईम या मालिकेला दिला. मालिकेचे २०० एपिसोड बनवण्याचा निर्णय झाला. स्टार प्रवाहचे सतिश राजवाडे, अभिजीत प्रकाश खाडे, Abhijeet Prakash Khade नरेंद्र मुधोळकर Narendra Mudholkar यांचा पुढाकार आणि पाठींबा मोलाचा ठरला.

आणि टीम स्टार प्रवाहसोबत टीम दशमी कामाला लागली. पडद्यावर दिसणारे कलाकार, पडद्यामागे काम करणारे लोक आणि लेखन प्रक्रियेत असलेले लोक असे सुमारे १०० जण एकत्र आले. प्रत्यक्ष शुटींगमध्ये गुंतलेले, पडद्यामागे काम करणारे, त्या सर्वांसाठी राबणारे आणि पोस्ट प्रॉडक्शनमध्ये गुंतलेल्या मंडळींचे असे एकुण २०० हात दररोज काम करतात. ते दररोज किमान १६ तास काम करतात तेव्हा तुम्हाला एक एपिसोड बघता येतो. मालिका सुरू होण्याच्या किमान सहा महिने आधीपासून शोध, संशोधन आणि लेखनकार्य सुरू झालेले होते. प्रत्यक्ष शुटींगही २ महिने आधीपासून चालू झालेले होते. ही मालिका जरी मुळात महान इतिहासकार चां.भ. खैरमोडे यांच्या डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर या चरित्रग्रंथाच्या भाग १ ते १२ वर आधारित असली तरी या मालिकेसाठी आम्ही हिंदी, मराठी, इंग्रजी आदी भाषांमधील किमान आठशे पुस्तकांचा धांडोळा घेतलेला आहे. सत्यकथनावर आमचा भर आहे.


आणि १८ मेपासून मालिका सुरू झाली.

दशमी क्रिएशनने अपर्णा पाडगावकर आणि शिल्पा कांबळे यांच्यावर पटकथेची तर चिन्मय केळकर यांच्यावर संवादलेखनाची जबाबदारी सोपवली. अजय मयेकरांसारखा कल्पक दिग्दर्शक, निनाद वैद्य, अक्षय पाटील, दादा गोडकर यांच्यासारखी सदैव उत्साहानं काम करणारी मंडळी मालिकेची निर्मिती प्रक्रिया सांभाळू लागली. सागर देशमुख, मिलिंद अधिकारी, शिवानी रांगोळे, चिन्मयी सुमित, अमृत गायकवाड, श्रीहरी अभ्यंकर, पूजा नायक आणि इतर अनेकांच्या भुमिका गाजल्या.

बाबासाहेबांचे कार्य अनेकांना माहित असले तरी त्यांची बालपणीची जडणघडण कशी झाली याबद्दल सार्वत्रिक अज्ञान आहे. त्यांची ज्ञानार्जनाची तहानभूक वाढवण्यात त्यांचे वडील सुभेदार रामजी सकपाळ यांचा किती मोठा वाटा होता हे या मालिकेतून प्रथमच लोकांना कळले.

आज कोट्यावधी लोक ही मालिका बघतात. एरवी कधीही टिव्ही न बघणारे अनेकजण या मालिकेमुळे टिव्ही बघू लागले. कित्येकांची अभ्यास न करणारी लहान मुलं मालिकेतल्या भिवाकडे बघून अभ्यास करू लागल्याचे त्यांनी कळवले. अनेक बालमंडळी नेहमी कार्टून बघतात.चित्रपट आणि क्रिकेटमध्ये रमतात. मात्र वर्ल्ड कपचा हंगाम चालू असतानाही या मालिकेची प्रेक्षकसंख्या सतत वाढती राहिली.

परवा मालिकेत भिवाच्या तोंडी नेपोलियनचा उल्लेख येताच काही मुलांनी आपापल्या घरातली नेपोलियनची चरित्रं शोधून वाचायला घेतली.

ही मालिका लोकप्रिय करण्यात तिची साधकबाधक चर्चा करणारांचा वाटा खूप मोठा आहे. या मालिकेच्या निर्मितीमागे जसा बाबासाहेबांचे कार्य सर्व जातीधर्माच्या कोट्यावधी भारतीयांच्या घराघरात पोचवण्याचा उद्देश आहे, तसाच यानिमित्ताने युवापिढीला वाचन, चर्चा, चिंतन, प्रबोधन याकडे वळवण्याचाही उद्देश आहे.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे फेसबुक पेज, सन्मित्र वैभव छाया आणि टिमला खूपखूप धन्यवाद.

चिकित्सक बना, योद्धा बना, योद्धा कसा तयार होतो ते समजुन घ्या, पालक असाल तर सुभेदार रामजी बना, विद्यार्थी असाल तर भिवा बना हा संदेश या मालिकेतून घरोघरी पोचतोय याचा चळवळीचा एक कार्यकर्ता म्हणून मला विशेष आनंद वाटतो.

कोणतेही पुस्तक कितीही लोकप्रिय असले तरी, कोणाही वक्त्याचे भाषण कितीही मोलाचे असले तरी कोट्यावधी लोकांपर्यंत अवघ्या ५० दिवसात पोचत नाही. ही ताकद फक्त फिक्शनमध्ये आहे. एरवी मालिकांकडे ढुंकूनही न बघणारे सामाजिक चळवळवाले मित्र कोट्यावधी लोकांच्या हृदयात पोचलेल्या या मालिकांच्या जगाचा कधीतरी गंभीरपणे विचार करतील अशी आशा करूयात. ही दररोज दाखवली जाणारी मालिका आहे. तिला अनेक मर्यादा आहेत.

हा अनुबोधपट [ डॉक्युमेंटरी नाही ]

हा कोरड्या इतिहासाचा निरस संदर्भग्रंथ नाही.

तरिही पुढची किमान शंभर वर्षे मालिकेचा हा दस्तऎवज पुढच्या पिढ्यांसाठी मार्गदर्शक ठरणार असल्याचा आम्हाला आनंद आहे.

बाबासाहेबांचे या देशावर, प्रत्येक भारतीयावर आणि विशेषत: आमच्यासारख्यांवर खूपखूप उपकार आहेत. त्यातून उतराई होणे शक्य नाही.

मात्र या मालिकेच्या माध्यमातून बाबासाहेब अनेकांच्या काळजाला भिडत असल्याचा आनंद अपार आहे.

येणारा काळ बाबासाहेबांचा असेल. जय भीम.








- प्रा.हरी नरके, १३ जुलै २०१९

Thursday, July 11, 2019

महाराष्ट्रात मराठीत बोलणे हा गुन्हा होऊ शकतो?



तमीळनाडू, केरळ, कर्नाटक, तेलंगणा आणि आंध्रप्रदेशातील सर्व माध्यमांच्या व सर्व बोर्डांच्या शाळांमध्ये पहिली ते बारावीच्या वर्गांना ती ती राज्यभाषा शिकवणे कायद्याने सक्तीचे करून आता जमाना उलटला आहे. ह्या कायद्यांना आजवर कोणीही न्यायालयात आव्हान दिलेले नाही. त्यांची काटेकोर अंमलबजावणी चालू आहे. मग महाराष्ट्रातच असा कायदा का नको?

महाराष्ट्रात २००९ साली मराठी भाषा शिकवणे सक्तीचे करणारा शासनादेश काढला गेला. गुजराती, इंग्रजी, हिंदी वगैरे भाषक मंडळींनी त्या शासनादेशाला केराची टोपली दाखवली. काही मंडळी त्या शासनादेशाविरूद्ध न्यायालयात गेली. पार सर्वोच्च न्यायालयापर्यंत त्यांनी लढा दिला. मात्र सर्व न्यायालयांमध्ये ते हरले. मा.सर्वोच्च न्यायालयाने मराठीची अशी सक्ती करणे हे योग्यच असल्याचा निकाल दिला.

तरिही काही बोर्डांच्या व काही माध्यमांच्या शाळांचा मराठी द्वेष चालूच राहिला.

माजुर्डेपणाचा कळस म्हणजे काही शाळांनी तर शाळेच्या मैदानावर दोन मराठी विद्यार्थी आपसात खाजगीत मराठीत बोलल्याबद्दल त्यांना अमाणूष शिक्षा केल्या. त्यात काहींचे जीवही गेले. महाराष्ट्रात मराठीत बोलणे हा गुन्हा कसा काय होऊ शकतो? पण अनेक शाळांनी तसे नियम केलेले आहेत. मराठी बोलणाराला तुच्छ लेखले जाते, त्यांचा द्वेश केला जातो, त्यांना शिक्षा आणि दंड केला जातो, हे तुम्हाला योग्य आहे असे वाटते काय ?

आम्ही सर्वच भाषांचा आदर करतो. ज्यांना कोणाला इंग्रजी, हिंदी, गुजराती, कन्नड, तमीळ, तेलगू, सिंधी, उर्दू,बंगाली अशा कोणत्याही भाषेच्या माध्यमातून कोणत्याही बोर्डाच्या शाळेतून शिकायचे वा बोलायचे /लिहायचे असेल त्यांना आम्ही अडवत नाही.

कारण आमचा इतर कोणत्याही भाषेला विरोध नाही.

इंग्रजी ही आज संपर्काची, रोजीरोटीची, प्रतिष्ठेची भाषा बनलेली आहे, याची आम्हाला जाणीव आहे. म्हणूनच आम्ही २० वर्षांपुर्वी मराठी माध्यमाच्या सर्व शाळांना इयत्ता पहिलीपासून इंग्रजी शिकवण्याची व्यवस्था केली.
ज्यांना कोणाला आपल्या पाल्यांना इंग्रजी माध्यमातून शिकवायचे असेल त्यांना आम्ही विरोध करीत नाही.
मात्र महाराष्ट्रातच मराठीवर बंदी घातलेली आम्ही खपवून घेणार नाही. सर्व शाळांनी हव्या त्या भाषा शिकवाव्यात, मात्र या राज्याची संपर्कभाषा मुलामुलींना आली पाहिजे म्हणून एक विषय म्हणून मराठी भाषाही शिकवावी एव्हढेच आमचे म्हणणे आहे.

जर शासकीय आदेश पाळला जाणार नसेल तर त्यांना दंड करण्याची /त्यांच्या शाळांची मान्यता काढून घेण्याची तरतूद करणारा कायदा हा मराठीच्या आणि महाराष्ट्राच्या भल्यासाठी आवश्यक आहे.

तुमचे मत कॉमेंटमध्ये अवश्य लिहा. त्याची दखल घेऊन या कायद्याच्या मसुद्यात आवश्यकता भासल्यास तशी दुरूस्ती केली जाईल.

-प्रा.हरी नरके, ११जुलै २०१९

मराठीची सक्ती का?

Wednesday, July 10, 2019

महाराष्ट्र में धूम मचा रहा है बाबासाहब आंबेडकर का सीरियल






बाबासाहब आंबेडकर के जीवन पर `डा.बाबासाहब आंबेडकर महामानवाची गौरवगाथा' (डा.बाबासाहब आंबेडकर महामानव की जीवनगाथा) बुद्ध पूर्मिमा 18 मई से शुरू हुआ सीरियल मराठी में धूम मचा रहा है.
हिन्दी सिनेमा में आजकल बायोपिक की धूम मची हुई है. टीवी पर जीवनगाथाओं पर सीरियल बन रहे हैं. मगर संविधान निर्माता और देश के दलित आंदोलन के प्रेरणास्रोत और सूत्रधार डा.आंबेडकर पर न कभी कोई फिल्म नजर आई न सीरियल. इस कमी को स्टार टीवी के मराठी चैनल स्टारप्रवाह ने पूरा किया है. डा. बाबासाहब आंबेडकर के जीवन पर `डा.बाबासाहब आंबेडकर महामानवाची गौरवगाथा’ (डा.बाबासाहब आंबेडकर महामानव की जीवनगाथा) बुद्ध पूर्मिमा 18 मई से शुरू हुआ सीरियल मराठी में धूम मचा रहा है. रोजाना रात नौ बजे शुरू होने वाले इस सीरियल का टाइटल सांग लोगों को झकझोरे बिना नहीं रहता. मराठी के जाने माने संगीतकार और गायक आदर्श शिंदे द्वारा गाए गए इस गीत के बोल इस प्रकार हैं –
क्रांति सूर्य तू शिल्पकार तू
बोधिसत्व तू  मूकनायका
मोडल्या रूढी त्या परंपरा दीव्यतेजा
तुम क्रातिसूर्य तुम शिल्पकार
हे मूकनायक तुम वोधिसत्व हो
दिव्यतेज से सडी गली रूढियों को तोड़ा
तूच सकल न्याय दायका
जीवन तूझे आम्हास प्रेरणा
दाही दिशा तूझीच गर्जना
तुमने संपूर्ण न्याय दिया
तुम्हारा जीवन हमारी प्रेरणा
दसों दिशाओं में तेरी गर्जना

यह शीर्षक गीत लोगों की जुबान पर है .दशमी फिल्मस द्वारा बनाए गए इस सीरियल की खासियत यह है एक कमर्शियल चैनल इसे प्रसारित कर रहा है और शोध ,लेखन और निर्माण की दृष्टि से आकर्षक है.
भारत के संविधान के निर्माता और दलितों के अधिकार के लिए संघर्ष करनेवाले डा. बाबासाहब आंबेडकर का जीवन भारतीय इतिहास का महान पर्व है. इतिहास के इन स्वर्णिम पृष्ठों को आप एक बार फिर स्टार प्रबवाह पर देख सकेंगे. बाबासाहब केवल दलितों के मसीहा ही नहीं थे वरन. राजनीतिक,आर्थिक, सामाजिक, शैक्षणिकऔर कानून के क्षेत्र में महत्वपूर्ण भूमिका निभानेवाले नेता भी थे. उन्होंने अपने कुशल नेतृत्व और ओजस्वी वक्तृत्व से इन क्षेत्रों को प्रकाशित किया. दलितों के अंधकारमय जीवन में नई आशा का संचार किया.
इस सीरियल का निर्माण दशमी क्रिएशन नामक संस्था ने किया है और इसके निर्देशक अजय मयेकर हैं. स्टार प्रवाह चैनल के कंटेट हेड और फिल्म निर्देशक सतीश राजवाडे कहते हैं. एक व्यक्ति जिसके प्रति कृतज्ञ होकर लाखों लोग मुंबई की चैत्य भूमि और नागपुर की दीक्षाभूमि में इकट्ठा होते है और कहते हैं कि हमारी जीविका और जीने पर केवल बाबा साहब का अधिकार है. तब सोचिए कि उस व्यक्ति का प्रभाव कितना व्यापक है. आज भी किसी से पूछिए तो लोगों को उनके संविधान निर्माता होने से ज्यादा उनके बारे में लोगों को जानकारी नहीं है. उनके संघर्ष, उनके जीवन के चढ़ाव उतार उनका त्याग और उनके द्वारा सारे देश के लिए किया गया कार्य इतना बड़ा है. उसके बारे में जानकारी सारे देश के लोगों तक पहुंचे यही हमारी कोशिश है. दशमी क्रिएशन्स की प्रतिनिधि अपर्णा पाडगांवकर कहती हैं उन्हें केवल पिछड़ों का नेता भर माना जाता है. यह हमारा अज्ञान है. गर्भवती महिलाओं के तीन महीने की अधिकृत छुट्टी. आठ घंटे की शिफ्ट, बहुपत्नी प्रतिबंधक कानून आदि विविध नारी अधिकार और मजदूर अधिकार के कानूनों में उनका महत्वपूर्म योगदान है. यह बात सब तक पहुंचनी चाहिए. मैं मानती हूं कि एक महिला के रूप में उनके मुझ पर बहुत उपकार हैं. उसी ऋण से उऋण होने की यह छोटी सी कोशिश है.

यह सीरियल लोकप्रिय होने के साथ-साथ काफी चर्चित भी है. एक चैनल पर बाबा साहब आंबेडकर के पोते प्रकाश आंबेडकर पत्रकारों से बातचीत कर रहे थे, जिसमें पत्रकारों ने बहुत से सवाल सीरियल के बारे में ही पूछे. इस सीरियल में बाबा साहब की भूमिका सागर देशमुख निभा रहे हैं. उन्होंने मराठी के जाने-माने लेखक पुल देशपांडे पर बनी दो बायोपिक फिल्मों में अभिनय कर सराहना हासिल की है. बाबासाहब की पत्नी रमाबाई की भूमिका में नजर आंएगी शिवानी रांगोले. बालक बाबा साहब की भूमिका अमृत गायकवाड अदा कर रहे हैं, जिनके अभिनय को बहुत पसंद किया जा रहा है. तो पिता रामजी सुभेदार भूमिका  मिलिंद अधिकारी निभा रहे हैं.

सीरियल में अब तक के एपिसोड में कहानी बाबा साहब के परिवार के 1904 में मुबई में जा बसने तक पहुंची है. इससे पहले वे महाराष्ट्र के सातारा जिले में रहते थे. जहां जातीय भेदभाव अपने चरम पर था. बाबासाहब के पिता रामजी अपने दोनों बेटों भीमराव और आनंदराज के पढ़ाई को लेकर बहुत सजग थे. वे अपने दोनों बेटों को स्कूल में भर्ती कराने ले जाते है शिक्षक तैयार हो जाता है मगर कहते कि बच्चों को कल से भेजे. वजह पूछने पर शिक्षक कहता है कि उनके बेटों के लिए बैठने का अलग इंतजाम करना पड़ेगा. उनके बेटों को सबके साथ फर्श पर बिठाने पर बाकी बच्चे एतराज करेंगे. इस पर बाबा साहब के पिता अपने साथ लाए अंगोछे को दो टुकडों मे फाड़ते हैं और जमीन पर बिछा देते है और कहते हैं कि बच्चों की पढ़ाई आज से ही शुरू की जाए. बाबा साहब की बचपन से ही खासियत यह थी कि वे पढ़ाकू थे और विद्रोही भी वे बचपन में मां-बाप से पूछते है कि क्या ध्रूवतारा आज भी दिखाई देता है. तो वे उन्हे ध्रूव तारा दिखाते है. इस पर बाबा साहब कहते है कि वे खूब पढ़ेगे और ध्रुवतारे की तरह अपना अलग स्थान बनाएंगे.

भेदभाव उन्हें हमेशा सताता था. पानी पिलाने से पुण्य मिलता है मानने वाले अन्य जाति के लोग. दलित या महारों को पानी तक नहीं पिलाते थे. इस पर बाबा साहब की बहुत तीखी प्रतिक्रिया होती थी कि वे जानवरों को पानी पिला देते हैं पर हमें पानी नहीं पिलाते, क्योंकि उन्हें लगता है कि इससे उनका धर्म भ्रष्ट हो जाएगा. यहां तक कि भेदभाव व्यापार तक में हावी था. बाबा साहब की बहन की शादी में परिवार साड़ी खरीदने जाता है दुकानदार पैसे लेता है पर उस पर गंगाजल छिड़कने के बाद और साड़ी हाथ में नहीं देता सड़क पर कीचड़ में फेंक देता है. जिस पर बालक भीम भी तीखी प्रतिक्रिया प्रगट करता है.

आम दलित का जीना कितना दूभर था कि भीम को अपने पिता से मिलने गोरेगांव जाना था. अव्वल तो कोई गाड़ी वाला तैयार नहीं हुआ. बड़ी मुश्किल से एक तैयार हुआ पर दोगुने पैसे लेकर. उस पर भी उसकी शर्त थी भीम और उसके भाई गाड़ी से दस कदम दूरी पर चलेंगे वह भी अपना सामान लेकर. इस सफर में बच्चों को पानी तक नहीं मिला. क्योंकि कोई दलितों के बच्चों को पानी कर नहीं पिलाता था.

जातिभेद के कारण पड़ोसियों के साथ मारपीट की घटनाएं तो आम बात थी. ऐसे में भी बाबा साहब ने पढ़ाई लिखाई पर अपना ध्यान केंद्रीत किया. अच्छे नंबरों से पास हुए, जबकि उनका ब्राह्मण मित्र परीक्षा पास भी नहीं कर पाया. सातारा के जातीय भेदभाव के माहौल से अजीज आकर बाबा साहब के पिता ने तय किया कि वे मुंबई में जाकर बसेंगे. मुंबई ने बाबा साहब को आत्मविश्वास दिया ,अपनापन दिया. जातिवाद का दंश वहां कम था. गांव में अन्य जातियों के बच्चे भीम और उसके भाई के साथ खेलना पसंद नहीं करते थे. मुंबई में बच्चे उन्हें घर आकर बुलाकर ले जाते. तभी तो बाद में बाबा साहब ने दलितों से आव्हान किया किया था कि उनके पास तो जमीने नहीं हैं. इसलिए जातिवाद के अड्डे गांवों को छोड़कर शहरों में जाकर बसें. उसके बाद से महाराष्ट्र में गांवों में बहुत कम दलित रह गए हैं. उन्होंने शहरों में रहकर काफी तरक्की भी की है.

बाबा साहब ने मां को बचपन में ही खो दिया था. मां की कमी वह हमेशा महसूस करते थे. उनके पिता ने दूसरी शादी करने का फैसला किया मगर भीम को दूसरी मां का आना नहीं सुहाया, उन्हें लगता था कि कोई उसकी मां की जगह नहीं ले सकता. पिता का उनके जीवन पर अमिट प्रभाव था. उनके पिता की इच्छा थी कि भीम पढ़ लिख कर बड़ा बने, जिसके लिए उन्होंने उनकी पढ़ाई पर काफी ध्यान दिया. परिवार को जातीय भेदभाव से बचाने के लिए सरनेम सकपाल से बदल कर आंबेडकर किया. मुंबई में आने के बाद तो वे भीम के होमवर्क पर भी नजर रखते थे. जब उन्होंने देखा कि भीम का होमवर्क ठीक तरीके से जांचा नहीं जाता तो उन्होंने उसका बेहतर स्कूल में भर्ती कराया.

मुंबई में जातीय का दंश इतना तीखा नहीं था, मगर था तो सही जब वहां बाकी छात्रों को पता चलता है कि वह दलित है तो वे उससे कट जाते है. स्कूल में मास्टरजी सबसे एक सवाल पूछते है जिसका जवाब बाकी छात्र नहीं दे. पाते मगर भीम देता है. तो मास्टरजी कहते है तुमने अछूत होकर भी इतनी पढ़ाई की है. वह बाकी बच्चों से कहते है भीम अछूत होकर भी आपसे पढ़ने में आगे है.

इस सीरियल की खासियत यह है शोधकार्य पर पूरा ध्यान दिया गया है. पटकथा और संवाद भी चुस्त है. हर पात्र को बहुत सोचसमझकर चुना गया है. इसलिए वह कालखंड आंखों के सामने है. पूरी तरह से उभर कर ता है.
निर्माण और लेखन के मूल्यों पर यह सीरियल इतना दमदार है कि मराठी में धूम मचा रहा है. बार-बार लगता है कि इसे हिन्दी में से डब किया जाना चाहिए ताकि डा, आंबेडकर की गौरवगाथा हिन्दीभाषियों तक भी पहुंच सके.
(लेखक दैनिक जनसत्ता मुंबई में समाचार संपादक और दिल्ली जनसत्ता में डिप्टी ब्यूरो चीफ रह चुके हैं. पुस्तक आईएसआईएस और इस्लाम में सिविल वॉर के लेखक भी हैं )

सतीश पेडणेकर Updated: 10 July, 2019 4:27 am IST

https://hindi.theprint.in/opinion/babasaheb-ambedkars-serial-is-running-in-maharashtra-on-star-pravah/73263/